Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba chi tiết nhất

Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba chi tiết nhất
Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba chi tiết nhất
4.7/5 - (14 votes)

Tổng hợp các bài mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba trong bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của tác giả Lưu Quang Vũ một cách đầy đủ và chi tiết nhất sẽ giúp các bạn học sinh chuẩn bị kiến thức thật tốt cho mình trước các kì thi sắp tới. Hôm nay Top 10 Tìm Kiếm sẽ tổng hợp Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba chi tiết nhất. Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu nhé!

Dàn ý phân tích nhân vật hồn Trương ba

I. Mở bài

Giới thiệu chung về tác giả và tác phẩm

Lưu Quang Vũ là một trong những cây bút tài năng để lại dấu ấn ở nhiều thể loại: thơ, văn xuôi và đặc biệt là kịch. Ông là một trong những nhà viết kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại. Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những tác phẩm hay nhất, đánh dấu sự vượt trội trong sáng tác của Lưu Quang Vũ. Trong đó, nhân vật Trương Ba – một nhân vật bi kịch có vai trò quan trọng xuyên suốt vở diễn.

II. Thân bài

  1. Giới thiệu chung

– Hoàn cảnh ra đời, xuất xứ

– Đây là vở kịch được Lưu Quang Vũ dựng dựa trên cốt truyện dân gian, nhưng chiều sâu của vở là sự phát triển sau này của truyện dân gian.

  1. Hoàn cảnh bất hạnh và éo le của chàng Trương Ba
  • Trương Ba là một người làm vườn, yêu cây, thương người, sống nhân hậu, lương thiện, không màng đến nghĩa khí, nhưng vì sự sơ suất của nhà cầm quyền mà Trương Ba đã phải bỏ mạng.
  • Hồn Trương Ba phải trú ngụ trong xác anh hàng thịt, một người thô lỗ,… Tính cách của Trương Ba ngày càng thay đổi. à Bi kịch của sự bất công

– Đối thoại giữa linh hồn và thể xác

  • Linh hồn là biểu tượng của sự tao nhã, trong sáng, thuần khiết, đạo đức, nhưng tất cả đều hoàn toàn trái ngược nhau qua cuộc đối thoại với thể xác. Hồn Trương Ba để lại trong mắt anh hàng thịt là kẻ phàm ăn, uống rượu; say sưa và háo hức; thô lỗ với mọi người…
  • Những biểu hiện ngay trong lời thoại khi hồn Trương Ba không còn là chính mình: cử chỉ lả lơi, gượng gạo, đau khổ; giọng đôi khi yếu, lời thoại ngắn; Khi yếu lòng, anh ta dùng những lời lẽ cay độc để trấn áp “Anh… anh… bảo em im đi” à Bi kịch của sự tồn tại riêng biệt: con người không thể chỉ sống bằng thể xác mà còn sống bằng tinh thần.

– Nỗi đau khổ của hồn Trương Ba khi tìm được người nhà.

  • Cô vợ vừa ghen vừa hờn dỗi chồng, cảm thấy anh là người xa lạ với mọi người.
  • Người con trai cả quyết định bán mảnh vườn để đầu tư vào cửa hàng bán thịt.
  • Cái Gái, đứa cháu mà ông yêu thương nhất cũng không nhận ông là ông ngoại, thậm chí bà còn quyết liệt từ chối “Nếu ông tôi về, thần của ông tôi sẽ bóp cổ chết”. Trong mắt nó, hồn Trương Ba chỉ là một gã hàng thịt, vụng về, luôn phá phách.
  • Người con dâu tỏ ra thông cảm, thấu hiểu và đau xót cho nỗi đau mưu sinh và sự thay đổi của hồn Trương Ba. Bi kịch khi bị chia cắt khỏi những người thân yêu, bị từ chối cuộc sống.
  1. Mong muốn được giải thoát khỏi cơ thể của người khác
  • Phân tích nhân vật Trương Ba khi nhân vật tự nhận thức về bi kịch của mình: “Không thể là chuyện bên trong, bên ngoài khác được. Ta muốn là ta trọn vẹn”. Bi kịch sống trên thân xác người khác – Trương Ba trước cái chết của Cu Tí
  • Trước lời đề nghị đổi xác của Đế Thích, tính cách của Trương Ba thay đổi từ do dự, suy nghĩ, rồi đến quyết định dứt khoát.
  • Lý do là để tôi sống mãi trong nỗi nhớ của mọi người. à Giải thoát bi kịch giả tạo trong con người của hồn Trương Ba.
  1. Phân tích nhân vật Trương Ba

– Hồn Trương Ba là nhân vật quá chú trọng đến đời sống tinh thần mà coi nhẹ thể xác.

– Bi kịch của nhân vật Hồn Trương Ba là bi kịch về nỗi đau về sự chênh lệch giữa thể xác và tâm hồn ở một con người.

– Nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật tạo tình huống độc đáo và diễn biến kịch tính.

III. Kết bài

  • Đánh giá chung về nhân vật.
  • Khẳng định tài năng viết kịch của Lưu Quang Vũ và sức sống của tác phẩm

Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba

Số 1: Phân tích nhân vật hồn Trương ba

Vở kịch hiện lên có nhân vật Trương Ba, anh là một người nông dân chân chất, bản tính hiền lành, chăm chỉ làm ăn và lối sống trong sạch. Ông được trời ban cho linh hồn được tái sinh và trú ngụ ngay trong xác của anh hàng thịt sau một tháng rời khỏi trần đời. Khoảng thời gian sống nhờ đó, hồn Trương Ba thấm thía vô cùng cái cảnh ngộ trớ trêu, ông đau đớn thấu tâm can khi nhân cách ngày càng lệch lạc, mai một.

Anh không còn sống là chính mình nữa rồi, mọi giá trị anh trước đây dần biến mất đi thay vào đó là một linh hồn nhiễm độc rồi mờ dần. Không muốn kéo dài điều tồi tệ này nên gặp Đế Thích, hồn Trương Ba đã xin được thoát khỏi thể xác kia, được chết với lí do là anh không thích sống một cuộc đời giả dối, vô nghĩa.

Hồn Trương Ba một chút trách móc với Đế Thích: “Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!… Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được… sống như thế này còn khổ hơn là cái chết”. Lời tâm sự với một chút nhẹ nhàng trách móc này cho thấy triết lí sống của Trương Ba, đây mới là con người thật sự của anh, từng lời nói anh phân biệt rõ rệt giữa sống và tồn tại. Tiếp tục sự sống mà phải sống một cách vô nghĩa, không có ích như thế thì thà đừng sống thì thà không tiếp tục sự sống còn hơn.

Sống bên trong thân xác của anh hàng thịt chính là sự tồn tại, sống mà cứ luôn đau đáu, Đế Thích cứu Trương Ba thoát khỏi cái chết nhưng trở lại cuộc sống cũng chỉ là tồn tại một cách vô nghĩa. Trương Ba không chấp nhận “bên trong một đằng bên ngoài một nẻo”, đó là khi hồn đi theo một hướng nhưng xác lại muốn làm theo một nẻo, con người sống luôn bị chi phối bởi sự không hài hòa, tự nhiên đó, tiêu hủy nhau rất mệt mỏi, không đúng với quy luật cuộc sống.

Sự sống được duy trì rất máy móc, lạnh lẽo, vô cảm là khi hồn Trương Ba tồn tại trong xác anh hàng thịt. Một đời sống chỉ nhằm để thỏa mãn những dục vọng, mong ước xấu của bản thân, không tha thiết, rung cảm gì trước bao điều đẹp đẽ trên đời, giá trị tinh thần lại càng không có. Đó là khi sống trong cái xác, còn tâm hồn thực ra đã không còn.

Trương Ba mong muốn nếu được sống thì là sống một cuộc đời có giá trị, có ích cho bản thân, gia đình, xã hội, từng ngày không ngừng học hỏi, đổi mới bản thân để hoàn thiện chính mình cả về nhân cách và tài năng. Một tâm hồn biết cảm động trước những điều đẹp đẽ, biết lên án, đẩy lùi những điều xấu xa, tìm thấy được niềm vui, hạnh phúc, đích đến trong cuộc sống. Khi mà hồn Trương Ba nhập vào xác, mọi hoạt động bị sai khiến bởi thân xác, nuông theo những khát vọng tầm thường, sống phàm phu tục tử như thế Trương Ba thà không được sống còn hơn, anh quyết định chết là một quyết định đúng đắn, sâu sắc.

Nhà thơ đặt Trương Ba vào hoàn cảnh này để thấy rằng điều muốn gửi đến tất cả chúng ta đó là sống trong đời cần biết phân biệt đúng sai mà nương theo cái tốt, sống hết mình, không ngại lên án cái xấu xa, không ngừng hoàn thiện nhân cách của mình từ đó mới nhận thức rõ về một cuộc đời có nghĩa.

Nghe những lời từ hồn Trương Ba, Đế Thích buông lời an ủi: “Cả Ngọc Hoàng cũng không sống trọn vẹn mà phải khuôn ép cho xứng danh, không ai được sống theo những điều mình muốn, mà thường bị ràng buộc theo câu thúc”. Câu nói này có bởi vì cuộc sống chẳng lúc nào theo ý mình muốn, nhu cầu mong được sống theo ý muôn sẽ luôn có những điều cản trở, ràng buộc.

Do đó cần đến một khả năng thích nghi mềm dẻo, linh hoạt của con người. Nỗi khổ mà Trương Ba gặp phải ở đây xuất phát từ sự thiếu thận trọng, tắc trách của Nam Tào, Bắc Đẩu. Bởi thế mới thấy cả Thánh còn có sai lầm huống chi con người sao thoát khỏi những khuyết điểm, lỗi lầm. Thông qua đó sẽ có thể chỉ trích, không đồng tình với việc làm của bộ phận quan liêu chức cao cẩu thả khiến dân vô tội chịu oan ức.

Lưu Quang Vũ xây dựng vở kịch với nhân vật hồn Trương Ba nổi bật đã truyền tải được triết lí nhân văn, có tính thời sự đến cho người đọc.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Số 2: Cảm nhận nhân vật hồn Trương ba

Lưu Quang Vũ là một nhà viết kịch tài hoa, tuy thời kì sáng tác ko dài chỉ vỏn vẹn tầm 10 năm, thế nhưng ông đã để lại cho nền văn học, sân khấu nghệ thuật nước ta cả thảy hơn 50 vở kịch lớn nhỏ, nhưng tác phẩm nào cũng thu được sự quan tâm, chào đón tận tâm của độc giả. Có được thành tựu đấy, cốt là nhờ vào ngòi bút sắc bén, tinh tế, đậm tính nhân văn bằng việc đi sâu vào phản ánh những vấn đề thực tiễn của xã hội lúc bấy giờ, đồng thời đưa ra được những triết lý mới mẻ, thâm thúy trong lúc tổ quốc đang chuyển mình, cần được khai mở những góc khuất của xã hội, khai mở ý thức của dân tộc, để thoát ra khỏi thời bao cấp lỗi thời sau chiến tranh.

Trong số đó Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những tác phẩm nổi tiếng, được phỏng tác từ một tình tiết dân gian đơn giản, với cái kết có hậu, thế nhưng với tầm nhìn và tư duy khác lạ, Lưu Quang Vũ đã xây dựng được một vở kịch với nhiều góc nhìn đậm tính nhân văn, triết lý, để lại nhiều bài học thâm thúy. Đặc thù là thông qua nhân vật hồn Trương Ba với những thảm kịch cuộc đời đầy day dứt.

Trương Ba vốn là một người làm vườn, hiền lành lương thiện, có đời sống thanh thanh nhã nhặn, khôn khéo, lại có tài chơi cờ, nên được người thân con cháu, và cả những người trong làng rất mực quý trọng. Ko chỉ vậy lúc nghe tới tài chơi cờ của ông, Đế Thích vốn là một vị tiên trên trời cũng hạ cố tới kết thân và thường xuyên đấu cờ với Trương Ba. Những tưởng cuộc sống của một người có tâm hồn thanh tao, lương thiện đấy sẽ gặp nhiều may mắn, tốt đẹp, thì một thảm kịch ko nào ngờ đã xảy tới. Chỉ vì sự sơ suất của Nam Tào, Bắc Đẩu – hai vị quan thiên tào phụ trách sổ tử sinh, nhưng Trương Ba bị gạch tên khỏi sổ sinh, phải chịu cái chết bất đắc kỳ tử, đầy oan khúc, để lại cho những người thân nhiều nỗi tiếc thương thâm thúy.

Ngay lúc đấy Đế Thích lại có việc đi vắng, hơn một tháng sau lúc ông trở về thì mới hay tin, nhưng chuyện đã khó có thể vãn hồi. Vì tiếc thương một người bạn chơi cờ giỏi, Đế Thích đã thương lượng với Nam Tào, Bắc Đẩu sửa sai bằng cách cho Trương Ba sống lại trong xác của anh hàng thịt mới chết trong xóm, những tưởng mọi chuyện đã được vãn hồi, thế nhưng đây mới là lúc thảm kịch mở đầu. Trong khi hồn và xác là hai thể tách biệt, ko tương thích với nhau, ko chỉ khiến bản thân Trương Ba khổ đau, nhưng cả những người thân xung quanh ông cũng phải gánh chịu nhiều nỗi đau.

Sau lúc được sống lại, diễn biến câu chuyện ko đi theo hướng mọi người lại sống hạnh phúc bên nhau, hay theo như cách khắc phục của tình tiết dân gian đấy là quan phán cho Trương Ba ban ngày ở bên nhà anh hàng thịt, còn đêm hôm thì về nhà mình. Trái lại Lưu Quang Vũ tập trung và khắc họa nội tâm nhân vật lúc được sống một cuộc đời mới, những diễn biến tâm trạng của một người đàn ông thanh cao trong một cái xác thịt đui mù mù. Sự “sửa sai” của các viên quan nhà trời đã mang tới cho Trương Ba một sự sống lại “kỳ dị”, đưa ông lâm vào tình huống khó xử lúc phải đối diện với cả hai gia đình, hai người vợ, đồng thời còn là sự xâu xé tranh chấp trong nội tâm lúc liên tục phải đấu tranh với cái nhục dục tầm thường của xác thịt để bảo vệ tâm hồn thánh khiết của mình.

Tuy nhiên dù đã rất nỗ lực, thế nhưng cuối cùng bản thân hồn Trương Ba vẫn ko thể thoát khỏi cái thảm kịch bị tha hóa. Sau một thời kì chung đụng với cái xác vốn ko phải của mình, hồn Trương Ba mở đầu trông thấy ông ngày càng trở thành thay đổi thông qua lời phàn nàn của Trưởng Hoạt về sự đổi tính đổi nết của ông, con dâu than phiền ông thay đổi nhiều quá, mọi người trong nhà đều tỏ ra xa lánh, điều đó khiến ông khổ đau vô cùng. Trong một tình huống truyện khá rực rỡ đấy là việc hồn Trương Ba và da hàng thịt tách ra, sau đó cả hai đã có cuộc hội thoại gay gắt với nhau, chính cái xác đã chỉ ra cụ thể từng sự thay đổi trong con người của Trương Ba.

Tính từ lúc việc ông trở thành thích thú uống rượu, ăn thịt, tiết canh, ko còn mấy hứng thú với việc chơi cờ tao nhã, tới việc ông mở đầu có phản ứng nhục dục vời người vợ trẻ trung xinh đẹp của anh hàng thịt, khiến ông xấu hổ vô cùng, rồi tới việc ông tát thằng đàn ông hộc cả máu mồm, cái việc nhưng trước đây ông chẳng tài nào làm được,… Đứng trước những lời sắc bén như dao của cái xác tương tự nhưng Trương Ba lúc này đây vẫn ko chịu chấp rằng bản thân mình đã trở thành đổ đốn một cách gớm ghê, đã dường như mất hẳn cái “chất” Trương Ba của ngày xưa, nhưng đang dần đi trên tuyến đường dung tục, tầm thường.

Chính vì thế ông đã cố chống chế bằng việc cho rằng chính tại cái xác thịt “âm u, đui mù mù” đã làm hại ông, đã chỉ đường dẫn lối, khống chế khiến ông trở thành hư hỏng. Tuy nhiên cái xác dẫu vô tri nhưng nó lại nói thật đúng những gì nhưng Trương Ba đang cố che lấp, rằng bản thân Trương Ba vốn ưa thể diện, mặc dầu đã thuận chiều theo cái xác để thỏa mãn những nhu cầu tầm thường nhưng lại vẫn cố biện bạch cho rằng mình có một tâm hồn “nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”. Nhất quyết đổ lỗi cho cái xác thịt tầm thường đã khiến ông phải tham gia vào những cái thú dung tục của nó, để làm cho lòng mình được thanh thản, tự lừa mình dối người.

Thế nhưng những phép tắc trần truồng và sắc bén của cái xác cứa từng nhát từng nhát một phá vỡ hết tất cả những tự tin, những phòng tuyến cuối cùng của Trương Ba, khiến ông dần trở thành đuối lý, ông chỉ muốn cái xác im mồm ngay, ông thậm chí muốn thoát ra khỏi nó càng sớm càng tốt để ko phải chịu đựng việc bản thân mình trở thành tha hóa và đốn mạt, một cách đáng xấu hổ như thế.

Thảm kịch thứ hai nghiêm trọng hơn cả thảm kịch tha hóa đấy chính là thảm kịch Trương Ba bị người thân chối bỏ. Còn gì đớn đau hơn, lúc người ta sống lại với một mong muốn là được tiếp nối những hạnh phúc còn dở dang với gia đình, thì ở đây dường như sự sống lại kỳ dị của Trương Ba đã ko chỉ đem lại khổ đau cho chính bản thân ông nhưng còn là sự dằn vặt đối với chính những người thân xung quanh ông.

Người vợ kết tóc vốn mến thương và thấu hiểu ông nhất, thế nhưng nay vì ngao ngán với cảnh chồng thay đổi, vì cảnh chồng mình vốn thanh thanh nhã nhặn nhưng lại mập mờ với người phụ nữ khác, còn cả việc gia đình trở thành tan đàn xẻ nghé lúc đứa đàn ông muốn bán cả khu vườn đi để hành nghề bán thịt. Vợ Trương Ba chính vì những lẽ đấy đã quyết định dứt áo ra đi để lòng được thanh thản, để ko còn phải thấy cảnh trái ngang đấy nữa.

Còn cái Gái, đứa cháu gái vốn thương yêu và kính trọng Trương Ba rất mực, giờ lại một mực chối bỏ ko chịu nhận Trương Ba là ông nội. Nó đã đớn đau hét lên rằng “Tôi ko phải cháu ông”, rồi lạnh lùng chỉ ra rằng cái thể xác thô lỗ, vụng về của ông đã làm gãy tiệt cái chồi non mới nhú, bàn chân to như cái xẻng kia đã xéo nát hết cả mấy cây sâm quý mới mọc, rồi đôi tay giết thịt heo đã làm hỏng luôn cả cái diều nhưng cu Tị hằng yêu quý nhất,…

Tất cả những điều đấy khiến một đứa trẻ như cái Gái ko thể nào chấp thu được, nó ko thể chấp thu được có một kẻ tự nhận là ông nội mình vào phá tan hết tất cả những gì nhưng ông nội nó đã từng trân trọng như báu vật. Nhưng chung quy lại sự phản kháng, chối bỏ đấy của đứa trẻ cũng chỉ xuất phát từ tấm lòng mến thương ông tha thiết, nên nó ko thể chấp nhận một người nào khác thay thế vị trí đấy. Cuối cùng là người con dâu, dù ko có mối quan hệ huyết thống với Trương Ba, nhưng có nhẽ cô là người có cái nhìn thấu đáo nhất trong thảm kịch này của gia đình.

Cô đã nói ra những lời trong lòng rằng Trương Ba đã đổi khác đi nhiều lắm, mọi thứ cứ như sai lệch, nhoài dần đi, khiến cô ko còn có thể trông thấy người cha chồng hiền từ, nhân hậu và khôn khéo trước kia nữa. Tới đây Trương Ba cuối cùng cũng đã bình tâm lại và nhận thức được một điều rằng sự tồn tại của bản thân trong xác anh hàng thịt mở đầu đã là một sai trái và ông muốn kết thúc hết tất cả những thảm kịch này.

Đoạn kết của vở kịch ta lại thấy một Trương Ba mạnh mẽ và nỗ lực bảo vệ lấy cái tâm hồn cao khiết thánh thiện của mình, cũng như để giải thoát cho tất cả mọi người khỏi cái thảm kịch khởi nguồn từ ông. Câu nói “Ko thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi trọn vẹn”, chính là sự thức tỉnh, ý thức thâm thúy của Trương Ba về việc con người ta ko thể trong ngoài bất nhất, mọi thứ khác xa nhau trong khi cố chắp vá lại chỉ trở thành những sự gán ghép nực cười và vô lý, trở thành những nỗi đau, những thảm kịch nhưng ko người nào có thể tưởng tượng được.

Con người ta chỉ thực sự sống là chính mình lúc có sự thống nhất biện chứng giữa thể xác và tâm hồn, và hơn hết là cái ý chí ý thức phải khống chế và điều khiển được cái xác thịt, để giữ được một phẩm giá tốt đẹp, chứ ko phải là buông thả chiều theo những mong muốn tầm thường của thể xác, rồi trở thành đổ đốn, hư hỏng.

Một cụ thể đắt giá khác của của vở kịch trình bày được vẻ đẹp phẩm giá của hồn Trương Ba đấy là việc Đế Thích gợi ý cho hồn Trương Ba nhập vào xác của cu Tị, để sống một cuộc đời mới. Quả thực rằng việc được sống tiếp, được tận hưởng hạnh phúc nhân gian hay là việc chết hẳn đối với Trương Ba cũng là một lựa chọn vô cùng khó khăn.

Tuy nhiên Trương Ba đã nhất quyết từ chối, đồng thời cầu xin cho cu Tị được sống lại, còn mình thì chết hẳn, bởi lẽ bản thân ông thừa hiểu rằng mình ko thể lại tái diễn thảm kịch thêm một lần nào nữa, ko thể dẫm vào vết xe đổ như với cái xác của anh hàng thịt nữa. Chính vì vậy thà chết hẳn để bảo toàn được tâm hồn thánh khiết, cao đẹp của mình, đồng thời giành lấy một thời cơ sống cho cu Tị mới là lựa chọn tốt nhất.

Hành động đấy đã trình bày được vẻ đẹp đạo đức, cao thượng, và khát khao được hoàn thiện tư cách của con người từ bao đời nay. Tuy rằng Trương Ba rời đi, thế nhưng ông vẫn sống mãi trong tâm trí những người ở lại, với những ấn tượng đẹp tươi, tâm hồn thanh sạch, bao dung của ông sẽ được con cháu hằng ghi nhớ, kính trọng.

Thông qua cuộc đời và những thảm kịch của nhân vật Trương Ba trong vở kịch, Lưu Quang Vũ đã mang lại cho người đọc, người xem những triết lý nhân sinh, những bài học thật thâm thúy. Trong đó quan trọng nhất là khẳng định sự thống nhất biện chứng giữa hai phương diện là thể xác và tâm hồn, đồng thời cũng khích lệ, giáo dục con người phải xoành xoạch đấu tranh để hoàn thiện tư cách, phẩm giá của bản thân, ko thể sống với lối sống trong ngoài bất nhất. Điều đó ko chỉ làm bản thân khổ đau vì ko được sống đúng với bản thân và còn gây nhiều khổ đau cho người khác nữa.

Số 3: Phân tích nhân vật Trương ba

Một triết gia người Đức đã từng nói : “Anh phải trở về cái gì của chính anh”. Câu nói ấy là tiếng nói phải được sống là chính mình để trở thành một con người hoàn thiện. Tiếng nói ấy cũng gợi chúng ta nghĩ tới vở kịch “ Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, thông qua nhân vật Hồn Trương Ba cũng bật lên tiếng gọi, lời khẩn cầu tha thiết được sống là chính mình “Không thể sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”. Chỉ với câu nói ấy nhưng cũng toát lên một nỗi niềm, nỗi bi kịch đau đớn cùng khát vọng chính đáng của chính nhân vật Hồn Trương Ba.

Trước tiên, xét về thể loại văn học, bi kịch có thể được hiểu là một thể loại kịch trong đó chứa đựng những mâu thuẫn, xung đột căng thẳng, gay gắt giữa cái thiện và cái ác, cái tốt và cái xấu, giữa cái cao cả và cái thấp hèn do vậy mà nhân vật bi kịch thường xuất phát điểm là những con người hiền lành, lương thiện do các yếu tố chủ quan hay khách quan bị đẩy vào bi kịch, khiến mình trở nên khác đi không còn giống như ban đầu song họ vẫn ý thức được điều đó nên bị rơi vào trạng thái đau khổ, bế tắc, trăn trở tìm lối thoát cho mình nhưng kết thúc thường là cái chết của nhân vật.

Soi chiếu cách hiểu trên vào nhân vật Hồn Trương Ba, ta nhận thấy nhân vật ấy là một nhân vật bi kịch. Đó là nỗi bi kịch tinh thần đau đớn của nhân vật. Bi kịch ấy xuất phát từ nỗi niềm muốn sửa sai của Đế Thích-một quan nhà trời và là bạn chơi cờ của ông Trương Ba đã nhập hồn Trương Ba vào xác anh hàng thịt. Từ đây mâu thuẫn bắt đầu nảy sinh, một con người mà được kết hợp bởi hai thực thể hoàn toàn đối lập, trái ngược nhau. Một Trương Ba yêu thiên nhiên, yêu gia đình, hòa nhã với mọi người, có tài đánh cờ giỏi lại kết hợp với xác anh hàng thịt là một tên đồ tể giết lợn, thô lỗ, cộc cằn, ham rượu, ham đàn bà. Giữa hai thực thể đối lập nhau đã dần dần khiến Hồn Trương Ba tha hóa, biến chất. Hồn người này kết hợp với xác người kia là việc đi ngược lại với quy luật tự nhiên vốn có, một sự áp đặt tùy tiện, máy móc.

Cuối cùng Hồn Trương Ba biến chất một cách đau đớn, thảm hại, xót xa. Về hành động, Trương Ba không còn thường hay đánh cờ nữa, trí tuệ không còn được minh mẫn, sáng suốt. Là một người làm vườn, cây cối vốn là một thứ mà trước đây ông hết sức yêu quý và nâng niu, nay ông còn phá hoại cả chúng trên thân xác xù xì, thô kệch và nặng nề của anh hàng thịt : “ông làm gãy tiệt cái chồi non… chân ông giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm” trong vườn, còn “làm hỏng mất cái diều đẹp mà cu Tị rất quý”, “lãm gãy cả nan rách giấy” thậm chí “Trương Ba tát người con trai toét máu mồm, máu mũi”.

Về cách sống, dường như tính cách Trương Ba thay đổi hẳn, không còn hiền hậu, vui vẻ, tốt bụng với những người trong gia đình và cả với mọi người xung quanh. Ông trở nên cọc cằn, thô lỗ, lại còn bị thân xác lấn át khi ham muốn vợ anh hàng thịt, đứng cạnh vợ anh hàng thịt, ông cảm thấy “tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực”. Như vậy từ hành động tới cách sống của Hồn Trương Ba hoàn toàn biến mất, tha hóa chính là nỗi đau đớn của Hồn Trương Ba. Bởi vì ông hiểu rằng cái tôi của mình trước đây, của một người làm vườn vốn là biểu tượng của cái đẹp song giờ đây, con người ấy lại hòa vào xác anh hàng thịt lại là biểu tượng của sự thô lỗ, cộc cằn, hung bạo, ham dục vọng thì thử hỏi làm sao mà không tha hóa, biến chất sao được. Chính Hồn Trương Ba đã phải bộc lộ rằng : “ Không thể sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”.

Lời nói của Hồn Trương Ba biểu hiện nỗi day dứt, giày vò khi con người ngày trước bị biến mất hoàn toàn, quyết liệt bày tỏ với một thái độ dứt khoát “ Không! Không! Tôi không muốn sống như thế này mãi! Tôi chán cái chỗ ở không phải của tôi này lắm rồi, chán lắm rồi! Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này ta bắt đầu sợ mi, ta chỉ muốn rời mi ngay tức khắc ”. Không dừng lại ở đó, Hồn Trương Ba còn bộc lộ sự ghê tởm, chán chường của mình trước thân xác của anh hàng thịt “ Nếu cái hồn của ta có hình thù riêng ” , ta sẽ “ tách ra khỏi cái xác này dù chỉ là một lát ”. Qua những suy nghĩ và lời nói của nhân vật Hồn Trương Ba ta có thể thấy rõ Lưu Quang Vũ đã đi sâu vào đời sống nội tâm nhân vật, thấu hiểu và cảm thông với nỗi đau đớn của Hồn Trương Ba.

Song bi kịch của Hồn Trương Ba không chỉ dừng lại ở đó, ông lại lâm vào bi kịch thứ hai có phần đau đớn hơn bi kịch trước. Đó là khi ông bị gia đình nghi ngờ, xem thường và xa lánh. Tất cả mọi người thân trong gia đình từ người vợ, người con trai cả, đứa cháu gái và cả người con dâu ai ai cũng xa lạ, nghi ngờ và xem thường ông vì họ không tìm thấy ở ông một ông Trương Ba làm vườn của ngày trước hiền lành, đôn hậu. Khi Hồn Trương Ba gần vợ anh hàng thịt khiến ông “ tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực” biểu thị sự ham muốn trỗi dậy không còn “ sự hiền lành, vui vẻ, tốt lành” như xưa, đến nỗi cả vợ ông khi nhìn thấy chồng mình trước tình cảnh như thế, vừa thương vừa giận vừa ghen và muốn xa lánh ông ngay lập tức.

Bà vợ đã tâm sự thẳng thắn với ông : “ Ông đâu còn là ông, đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa” và bà quyết định “ Có lẽ tôi phải đi… đi cấy thuê, làm mướn, ở đâu cũng được…, đi biệt… Để ông được thảnh thơi… với cô vợ hàng thịt… Còn hơn là thế này…”. Những suy nghĩ này của vợ Trương Ba xuất phát từ nỗi đau trong tâm hồn người vợ, khi biết chồng mình đâu còn là con người của trước đây. Rồi người con trai cả, trước kia đều vâng lời lắng nghe ý kiến của cha nhưng nay anh lại “ quyết định, dứt khoát sẽ bán khu vườn để có tiền mở thêm vốn liếng cửa hàng thịt” dù Hồn Trương Ba không chấp nhận.

Và hình ảnh cái Gái vốn rất yêu thương, kính mến ông nội nay cũng không thừa nhận ông đồng thời lên án sự thô bạo, tàn nhẫn, giẫm nát cây cối trong vườn, phá hỏng cái diều của cu Tị và phẫn nộ hét lên : “ Ông xấu lắm, ác lắm ! Cút đi ! Lão đồ tể cút đi !” rồi lại nói tiếp : “ Nếu ông nội tôi hiện về được, hồn ông nội tôi sẽ bóp cổ ông”. Ngay cả người con dâu cảm thông, hiểu rõ nỗi đau khổ của bố chồng nhưng sâu trong thâm tâm vẫn nghi ngờ người bố chồng hiện nay. Người con dâu đã tâm sự với ông : “ Thầy bảo con : Cái bên ngoài là không đáng kể, chỉ có cái bên trong, nhưng thầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy… mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nỗi có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa”.

Lời tự bạch của người con dâu rất đỗi chân thật, cảm thông nỗi khổ của bố chồng khi đánh mất những gì tốt đẹp của ngày xưa rồi cô lại tiếp tục nói: “Thầy ơi! Làm sao, làm sao giữ được thầy ở lại, hiền hậu, vui vẻ, tốt lành như thầy của chúng con ngày xưa”. Hàng loạt những suy nghĩ từ người thân trong gia đình đã chứng tỏ ai ai cũng xa lánh, nghi ngờ, xem thường Trương Ba hiện tại.Như vậy, giữa hai thực thể là người làm vườn biểu tượng cho cái đẹp và thân xác tên đồ tể biểu tượng cho cái xấu, cái ác đã làm cho Trương Ba không còn nguyên vẹn “hồn nào xác ấy” như xưa được nữa.

Chính vì lâm vào hai bi kịch như trên, Hồn Trương Ba đã mời Đế Thích về để tỏ bày khát vọng chính đáng của mình : “Không thể sống bên trong một đằng bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” . Hồn Trương Ba tha thiết xin trả lại xác anh hàng thịt và cho mình được chết vì ông nghĩ rằng: “ Tôi đã chết rồi, hãy để tôi chết hẳn”. Nhưng Đế Thích vẫn muốn để Trương Ba được sống để tiếp tục có người đánh cờ cùng, có người khen mình là tiên cờ nên đã đề nghị Hồn Trương Ba nhập vào xác cu Tị ( con chị Lụa ) vừa mới chết. Nhưng cách giải quyết này của Đế Thích cũng vẫn là cách đi ngược lại với quy luật của tạo hóa, đâu khác chi với hoàn cảnh thực tại của mình.

Và Hồn Trương Ba đã yêu cầu Đế Thích cho anh hàng thịt và cu Tị được sống, được trở về với gia đình và để Trương Ba chết. Hồn Trương Ba nói : “ Sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác đã là chuyện không nên, đằng này đến cái thân tôi sống nhờ anh hàng thịt. Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!”. Lời nói ấy càng cho thấy rõ sự tắc trách của các quan nhà trời, càng sửa lại càng sai, càng làm cho con người rơi vào bế tắc, đau khổ, đánh mất chính mình.

Suy nghĩ của Hồn Trương Ba, dù không còn trên cõi đời này nhưng hình ảnh một ông Trương Ba hiền hậu, vui vẻ sẽ mãi sống trong lòng mọi người với tình yêu thương và lòng kính trọng. Đó chính là một khát vọng sống chính đáng. Vở kịch khép lại, kết thúc bằng cái chết của nhân vật Trương Ba nhưng lại lấp lánh tính nhân văn, triết lí. Đó là một hướng giải quyết phù hợp với lẽ tự nhiên, với quy luật đạo đức với con người.

Làm nên sự thành công của vở kịch, ta không thể không nhắc tới nghệ thuật xây dựng tình huống đầy kịch tính, lời thoại nhân vật sống động, chân thật, đi sâu vào nội tâm nhân vật để khắc họa lên nhân vật Hồn Trương Ba với những bi kịch nhưng đậm chất nhân văn. Lưu Quang Vũ đã thổi vào nền kịch nói Việt Nam sau 1975 một làn gió mới. Và chắc chắn sức sống của nó sẽ còn mãi trong lòng bạn đọc đến hôm nay và cả mai sau.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Số 4: Cảm nhận nhân vật Trương ba

Nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ nổi tiếng với những tác phẩm có nội dung giàu tính hiện thực, có tính đả kích sâu sắc và mang đậm giá trị nhân văn. Một trong những vở kịch nổi tiếng nhất của ông phải nhắc đến đó chính là tác phẩm Hồn Trương Ba da hàng thịt. Trong tác phẩm này những vấn đề mấu chốt và tình huống truyện đều tập trung xoay quanh nhân vật Trương Ba, một con người phải sống nhờ ở đậu trong thân xác của người khác cùng với những xung đột nội tâm và bi kịch mà ông phải mang.

Đầu tiên ta cần khẳng định “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là vở kịch được Lưu Quang Vũ lấy từ tích truyện trong dân gian. Tuy nhiên người yêu kịch nhận ra ngay tích truyện dân gian này là sản phẩm tâm hồn của một thế hệ nho sĩ. Nó được biểu hiện thông qua nhân vật chính trong tích truyện này là Trương Ba có tài chơi cờ. Theo tích truyện dân gian, Trương Ba là người làm vườn rất chăm chỉ, hiền hậu nho nhã. Nhưng cái hay ở đây đó là Trương Ba có tài cờ tướng. Chỉ vì tắc trách, sơ suất, cẩu thả, vội đi ăn tiệc nên Nam Tào – vị quan trên thiên đình có chức năng trông coi việc sinh tử ở dưới hạ giới – gạch nhầm tên Trương Ba khiến Trương Ba bị chết oan. Để sửa sai, Nam Tào cùng tên Đế Thích đã để hồn ông sống nhập vào thân xác anh hàng thịt vừa chết.

Hồn Trương Ba da hàng thịt là một câu chuyện dân gian được lưu truyền từ rất lâu ở nước ta. Theo đó, hồn Trương Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt, Trương Ba được sống một cuộc đời hạnh phúc, êm ấm bên gia đình vợ con. Lưu Quang Vũ lấy điểm kết thúc của câu chuyện dân gian làm khởi đầu cho vở kịch của mình, từ đó nêu bật lên những xung đột nội tâm mà nhân vật Trương Ba phải chịu. Từ ngày nhập vào thân xác cồng kềnh, thô lỗ của anh hàng thịt, hồn Trương Ba bị sa vào lối sống quẩn quanh, bế tắc, tiêu điều. Đó chính là bi kịch xảy ra trong tâm hồn của Trương Ba, bi kịch khi không được là chính mình.

Trước khi qua đời, Trương Ba là một người đàn ông hiền lành đức độ và chuẩn mực trong gia đình. Chính vì lẽ ấy, ông rất được vợ con yêu thương, con cháu kính trọng. Ông là người nho nhã, thanh lịch lại rất thông minh và hiểu biết. Có thể thấy được đây là con người tri thức, nền nã vừa đẹp ở tâm hồn nhân cách lại có những hành vi ứng xử văn minh.

Tuy nhiên, chỉ vì một sai sót của Nam Tào, Bắc Đẩu mà khiến cho Trương Ba phải chết oan. Cái chết của Trương Ba đột ngột và vô lí, nó gây sự phẫn nộ cho những người thân của ông. Đế Thích cũng phải bối rối trước sai lầm của mình. Sai lầm ấy được sửa chữa, vá víu bằng cách cho hồn Trương Ba nhập vào trong thân xác của anh hàng thịt. Thế nhưng đây cũng là lúc bi kịch của Trương Ba bắt đầu.

Trương Ba dần trở nên thô thiển hơn, có những hành động lỗ mãng, không còn giống với con người của ông trước kia. Ông trở nên tham lam, ăn uống như phàm phu, nói năng bỗ bã, thô thiển, hành vi lố bịch. Trương Ba đã làm những việc trước đây ông chưa từng làm: tát con trai, làm “gãy tiệt cái chồi non” của cây cam, giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm, đã “làm gãy cả nan, rách cả giấy, hỏng mất cả cái diều đẹp” của cu Tị. Không chỉ vậy, trong một lần vợ hàng thịt nằng nặc đòi chồng ở lại với mình, Trương Ba đã suýt chút nữa mà nghe theo.

Sự thay đổi của Trương Ba khiến cho chính gia đình ông cũng không chấp nhận được, vợ Trương Ba chấp nhận bỏ đi để ông về sống với vợ hàng thịt. Cái Gái cháu ông thì không nhận ông, cô con dâu ngoan hiền hiểu chuyện nhất cuối cùng cũng trách cứ cha mình. Trương Ba đau khổ lắm. Không phải ông không biết những sự thay đổi đã diễn ra với mình chỉ là ông không thể làm được gì để thay đổi thực tại. Hoàn cảnh của ông đích thực là lực bất tòng tâm. Huống hồ việc ở trong thân xác hàng thịt lâu dần khiến cho ông bị tha hóa, trở nên thô thiển, cục mịch, ngày càng giống với con người hàng thịt.

Trương Ba vô cùng đau khổ và day dứt về sự thật này nên đã gặp Đế Thích và trình bày nỗi lòng của bản thân. Có thể thấy ông là một người rất có nhân cách, lòng tự trọng. Ông đã thẳng thừng phê phán việc Đế Thích chỉ quan tâm cho người ta sống còn sống thế nào thì Đế Thích không quan tâm. Những lời phê phán của Trương Ba rất gay gắt nhưng cũng vô cùng chính xác về Đế Thích và cách làm của ông. Trương Ba cuối cùng đau khổ lựa chọn cái chết còn hơn chấp nhận hoán đổi linh hồn mình vào một thể xác mới.

Đây là một sự lựa chọn cao cả và thể hiện đúng tính cách con người ông. Ông không thể chấp nhận sự giả dối, bên trong một đằng bên ngoài một nẻo. Dù cho ông có được đổi sang một thân xác nào đi nữa thì đó cũng là thân xác đi mượn và rồi ông sẽ lại gặp rất nhiều rắc rối khi không được là chính mình. Cách lựa chọn này đã đưa Trương Ba trở về là chính ông dù điều đó đồng nghĩa với việc ông phải vĩnh viễn rời xa vợ con của mình.

Bi kịch của Trương Ba đã nói lên một vấn đề đó là sống nương nhờ dựa dẫm vào người khác thì nhất định một lúc nào đó sẽ không còn là chính mình. Con người phải sống là chính mình, nhất quán, đồng điệu giữa tâm hồn và thể xác. Cách lựa chọn giải quyết vấn đề cũng cho thấy được nhân cách cao đẹp trong con người Trương Ba, ông đã lựa chọn cái chết để được làm chính mình còn hơn cố gắng níu giữ sự sống trong khi sự tha hóa, biến đổi ngày một nhiều. Cuối cùng thì Trương Ba vẫn trở về là người chồng yêu thương vợ con, là người cha mẫu mực, người ông đáng kính trọng của tất cả con cháu trong nhà.

Số 5: Phân tích nhân vật hồn Trương ba

Lưu Quang Vũ là một nhà viết kịch tài ba, tuy thời gian sáng tác không dài chỉ vỏn vẹn tầm 10 năm, thế nhưng ông đã để lại cho nền văn học, sân khấu nghệ thuật nước ta cả thảy hơn 50 vở kịch lớn nhỏ, mà tác phẩm nào cũng nhận được sự quan tâm, chào đón nhiệt tình của độc giả. Có được thành tựu ấy, cốt là nhờ vào ngòi bút sắc bén, tinh tế, đậm tính nhân văn bằng việc đi sâu vào phản ánh những vấn đề thực tế của xã hội lúc bấy giờ, đồng thời đưa ra được những triết lý mới mẻ, sâu sắc trong lúc đất nước đang chuyển mình, cần được khai mở những góc khuất của xã hội, khai mở ý thức của dân tộc, để thoát ra khỏi thời bao cấp lạc hậu sau chiến tranh.

Trong số đó Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một trong những tác phẩm nổi tiếng, được phỏng tác từ một cốt truyện dân gian đơn giản, với cái kết có hậu, thế nhưng với tầm nhìn và tư duy khác biệt, Lưu Quang Vũ đã xây dựng được một vở kịch với nhiều góc nhìn đậm tính nhân văn, triết lý, để lại nhiều bài học sâu sắc. Đặc biệt là thông qua nhân vật hồn Trương Ba với những bi kịch cuộc đời đầy day dứt.

Trương Ba vốn là một người làm vườn, hiền lành lương thiện, có đời sống thanh cao nhã nhặn, khéo léo, lại có tài chơi cờ, nên được người thân con cháu, và cả những người trong làng rất mực quý trọng. Không chỉ vậy khi nghe đến tài chơi cờ của ông, Đế Thích vốn là một vị tiên trên trời cũng hạ cố tới kết bạn và thường xuyên đấu cờ với Trương Ba. Những tưởng cuộc sống của một người có tâm hồn thanh tao, lương thiện ấy sẽ gặp nhiều may mắn, tốt đẹp, thì một bi kịch không ai ngờ đã xảy đến.

Chỉ vì sự sơ suất của Nam Tào, Bắc Đẩu – hai vị quan thiên đình phụ trách sổ sinh tử, mà Trương Ba bị gạch tên khỏi sổ sinh, phải chịu cái chết bất đắc kỳ tử, đầy oan khuất, để lại cho những người thân nhiều nỗi tiếc thương sâu sắc. Ngay lúc ấy Đế Thích lại có việc đi vắng, hơn một tháng sau khi ông trở về thì mới hay tin, nhưng chuyện đã khó có thể vãn hồi.

Vì tiếc thương một người bạn chơi cờ giỏi, Đế Thích đã thương lượng với Nam Tào, Bắc Đẩu sửa sai bằng cách cho Trương Ba sống lại trong xác của anh hàng thịt mới chết trong xóm, những tưởng mọi chuyện đã được vãn hồi, thế nhưng đây mới là lúc bi kịch bắt đầu. Khi mà hồn và xác là hai thể tách biệt, không tương thích với nhau, không chỉ khiến bản thân Trương Ba đau khổ, mà cả những người thân xung quanh ông cũng phải gánh chịu nhiều nỗi đau.

Sau khi được sống lại, diễn biến câu chuyện không đi theo hướng mọi người lại sống hạnh phúc bên nhau, hay theo như cách giải quyết của cốt truyện dân gian ấy là quan phán cho Trương Ba ban ngày ở bên nhà anh hàng thịt, còn ban đêm thì về nhà mình. Trái lại Lưu Quang Vũ tập trung và khắc họa nội tâm nhân vật khi được sống một cuộc đời mới, những diễn biến tâm trạng của một người đàn ông thanh cao trong một cái xác thịt đui mù.

Sự “sửa sai” của các viên quan nhà trời đã mang đến cho Trương Ba một sự sống lại “kỳ dị”, đưa ông lâm vào tình huống khó xử khi phải đối diện với cả hai gia đình, hai người vợ, đồng thời còn là sự giằng xé mâu thuẫn trong nội tâm khi liên tục phải đấu tranh với cái nhục dục tầm thường của xác thịt để bảo vệ tâm hồn thánh khiết của mình. Tuy nhiên dù đã rất cố gắng, thế nhưng cuối cùng bản thân hồn Trương Ba vẫn không thể thoát khỏi cái bi kịch bị tha hóa.

Sau một thời gian chung đụng với cái xác vốn không phải của mình, hồn Trương Ba bắt đầu nhận ra ông ngày càng trở nên thay đổi thông qua lời phàn nàn của Trưởng Hoạt về sự đổi tính đổi nết của ông, con dâu than phiền ông thay đổi nhiều quá, mọi người trong nhà đều tỏ ra xa lánh, điều đó khiến ông đau khổ vô cùng. Trong một tình huống truyện khá đặc sắc ấy là việc hồn Trương Ba và da hàng thịt tách ra, sau đó cả hai đã có cuộc đối thoại gay gắt với nhau, chính cái xác đã chỉ ra chi tiết từng sự thay đổi trong con người của Trương Ba.

Bắt đầu từ việc ông trở nên ham thích uống rượu, ăn thịt, tiết canh, không còn mấy hứng thú với việc chơi cờ tao nhã, đến việc ông bắt đầu có phản ứng nhục dục vời người vợ trẻ trung xinh đẹp của anh hàng thịt, khiến ông xấu hổ vô cùng, rồi đến việc ông tát thằng con trai hộc cả máu mồm, cái việc mà trước đây ông chẳng tài nào làm được,… Đứng trước những lời sắc bén như dao của cái xác như vậy nhưng Trương Ba lúc này đây vẫn không chịu chấp rằng bản thân mình đã trở nên đổ đốn một cách ghê gớm, đã dường như mất hẳn cái “chất” Trương Ba của ngày xưa, mà đang dần đi trên con đường dung tục, tầm thường. Chính vì thế ông đã cố chống chế bằng việc cho rằng chính tại cái xác thịt “âm u, đui mù” đã làm hại ông, đã chỉ đường dẫn lối, khống chế khiến ông trở nên hư hỏng.

Tuy nhiên cái xác dẫu vô tri nhưng nó lại nói thật đúng những gì mà Trương Ba đang cố che lấp, rằng bản thân Trương Ba vốn ưa sĩ diện, dù rằng đã thuận chiều theo cái xác để thỏa mãn những nhu cầu tầm thường nhưng lại vẫn cố biện bạch cho rằng mình có một tâm hồn “nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”. Nhất quyết đổ lỗi cho cái xác thịt tầm thường đã khiến ông phải tham gia vào những cái thú dung tục của nó, để khiến cho lòng mình được thanh thản, tự lừa mình dối người.

Thế nhưng những lý lẽ trần trụi và sắc bén của cái xác cứa từng nhát từng nhát một phá vỡ hết tất cả những tự tin, những phòng tuyến cuối cùng của Trương Ba, khiến ông dần trở nên đuối lý, ông chỉ muốn cái xác im miệng ngay, ông thậm chí muốn thoát ra khỏi nó càng sớm càng tốt để không phải chịu đựng việc bản thân mình trở nên tha hóa và đốn mạt, một cách đáng xấu hổ như thế.

Bi kịch thứ hai nghiêm trọng hơn cả bi kịch tha hóa ấy chính là bi kịch Trương Ba bị người thân chối bỏ. Còn gì đau đớn hơn, khi người ta sống lại với một mong muốn là được nối tiếp những hạnh phúc còn dở dang với gia đình, thì ở đây dường như sự sống lại kỳ dị của Trương Ba đã không chỉ đem lại đau khổ cho chính bản thân ông mà còn là sự dằn vặt đối với chính những người thân xung quanh ông.

Người vợ kết tóc vốn yêu thương và thấu hiểu ông nhất, thế nhưng nay vì chán chường với cảnh chồng thay đổi, vì cảnh chồng mình vốn thanh cao nhã nhặn nhưng lại mập mờ với người đàn bà khác, còn cả việc gia đình trở nên tan đàn xẻ nghé khi đứa con trai muốn bán cả khu vườn đi để hành nghề bán thịt. Vợ Trương Ba chính vì những lẽ ấy đã quyết định dứt áo ra đi để lòng được thanh thản, để không còn phải thấy cảnh trái ngang ấy nữa. Còn cái Gái, đứa cháu gái vốn thương yêu và kính trọng Trương Ba hết mực, giờ lại một mực chối bỏ không chịu nhận Trương Ba là ông nội.

Nó đã đau đớn hét lên rằng “Tôi không phải cháu ông”, rồi lạnh lùng chỉ ra rằng cái thân xác thô lỗ, vụng về của ông đã làm gãy tiệt cái chồi non mới nhú, bàn chân to như cái xẻng kia đã xéo nát hết cả mấy cây sâm quý mới mọc, rồi đôi tay giết heo đã làm hỏng luôn cả cái diều mà cu Tị hằng yêu quý nhất,… Tất cả những điều ấy khiến một đứa trẻ như cái Gái không thể nào chấp nhận được, nó không thể chấp nhận được có một kẻ tự nhận là ông nội mình vào phá tan hết tất cả những gì mà ông nội nó đã từng trân trọng như báu vật. Mà chung quy lại sự phản kháng, chối bỏ ấy của đứa trẻ cũng chỉ xuất phát từ tấm lòng yêu thương ông tha thiết, nên nó không thể chấp nhận một ai khác thay thế vị trí ấy.

Cuối cùng là người con dâu, dù không có mối quan hệ huyết thống với Trương Ba, nhưng có lẽ cô là người có cái nhìn thấu đáo nhất trong bi kịch này của gia đình. Cô đã nói ra những lời trong lòng rằng Trương Ba đã đổi khác đi nhiều lắm, mọi thứ cứ như lệch lạc, nhoài dần đi, khiến cô không còn có thể nhận ra người cha chồng hiền từ, nhân hậu và khéo léo trước kia nữa. Đến đây Trương Ba cuối cùng cũng đã bình tâm lại và nhận thức được một điều rằng sự tồn tại của bản thân trong xác anh hàng thịt bắt đầu đã là một sai lầm và ông muốn kết thúc hết tất cả những bi kịch này.

Đoạn kết của vở kịch ta lại thấy một Trương Ba mạnh mẽ và cố gắng bảo vệ lấy cái tâm hồn cao khiết thánh thiện của mình, cũng như để giải thoát cho tất cả mọi người khỏi cái bi kịch khởi nguồn từ ông. Câu nói “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”, chính là sự thức tỉnh, ý thức sâu sắc của Trương Ba về việc con người ta không thể trong ngoài bất nhất, mọi thứ khác xa nhau khi mà cố chắp vá lại chỉ trở thành những sự gán ghép nực cười và vô lý, trở thành những nỗi đau, những bi kịch mà không ai có thể tưởng tượng được.

Con người ta chỉ thực sự sống là chính mình khi có sự thống nhất biện chứng giữa thể xác và tâm hồn, và hơn hết là cái ý chí tinh thần phải khống chế và điều khiển được cái xác thịt, để giữ được một phẩm giá tốt đẹp, chứ không phải là buông thả chiều theo những mong muốn tầm thường của thể xác, rồi trở nên đổ đốn, hư hỏng.

Một chi tiết đắt giá khác của của vở kịch thể hiện được vẻ đẹp phẩm giá của hồn Trương Ba ấy là việc Đế Thích gợi ý cho hồn Trương Ba nhập vào xác của cu Tị, để sống một cuộc đời mới. Quả thực rằng việc được sống tiếp, được tận hưởng hạnh phúc nhân gian hay là việc chết hẳn đối với Trương Ba cũng là một lựa chọn vô cùng khó khăn. Tuy nhiên Trương Ba đã nhất quyết từ chối, đồng thời cầu xin cho cu Tị được sống lại, còn mình thì chết hẳn, bởi lẽ bản thân ông thừa hiểu rằng mình không thể lại tái diễn bi kịch thêm một lần nào nữa, không thể dẫm vào vết xe đổ như với cái xác của anh hàng thịt nữa.

Chính vì vậy thà chết hẳn để bảo toàn được tâm hồn thánh khiết, cao đẹp của mình, đồng thời giành lấy một cơ hội sống cho cu Tị mới là lựa chọn tốt nhất. Hành động ấy đã thể hiện được vẻ đẹp đạo đức, cao thượng, và khao khát được hoàn thiện nhân cách của con người từ bao đời nay. Tuy rằng Trương Ba rời đi, thế nhưng ông vẫn sống mãi trong tâm trí những người ở lại, với những ấn tượng đẹp đẽ, tâm hồn thanh sạch, bao dung của ông sẽ được con cháu hằng ghi nhớ, kính trọng.

Thông qua cuộc đời và những bi kịch của nhân vật Trương Ba trong vở kịch, Lưu Quang Vũ đã đem đến cho người đọc, người xem những triết lý nhân sinh, những bài học thật sâu sắc. Trong đó quan trọng nhất là khẳng định sự thống nhất biện chứng giữa hai phương diện là thể xác và tâm hồn, đồng thời cũng cổ vũ, giáo dục con người phải luôn luôn đấu tranh để hoàn thiện nhân cách, phẩm giá của bản thân, không thể sống với lối sống trong ngoài bất nhất. Điều đó không chỉ làm bản thân đau khổ vì không được sống đúng với bản thân và còn gây nhiều đau khổ cho người khác nữa.

Số 6: Cảm nhận nhân vật hồn Trương ba

Lưu Quang Vũ là một nhà viết kịch tài năng của văn học Việt Nam. Những tác phẩm của ông không chỉ mang tính thời sự mà còn mang giá trị nhân văn vô cùng lớn.

Tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt là tác phẩm thành công cả về mặt nội dung và nghệ thuật. Các màn đối thoại trong vở kịch không chỉ khắc hoạ được hình tượng nhân vật mà còn thể hiện được thái độ, cách nhìn nhận của tác giả về cách sống, về lẽ sống và giá trị đích thực của con người. Cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt và Đế Thích là những màn đối thoại có giá trị như thế.

Nhân vật Trương Ba là một hình tượng tiêu biểu đại diện cho vẻ đẹp của một tâm hồn thiện lương và trong trắng, không mang những ham muốn, dục vọng tầm thường. Khi ông bị chết oan do Nam Tào gạch sai tên họ, được nhập vào xác hàng thịt để sống lại cuộc đời mới cũng là lúc bi kịch xảy ra. Từ hôm đó, ông trở nên như một con người khác, mọi sự vụng về, cẩu thả, những sự thô tục trong xác anh hàng thịt đã khiến cho mọi người thân trong gia đình buồn bã, thất vọng, xa lánh ông.

Người vợ đầu ấp tay kề buồn khổ, đứa con dâu vốn hiểu chuyện cũng thấy đau đớn khi gia đình dần đổi khác, những đứa cháu vốn rất mực yêu quý và kính trọng cũng nhất quyết không nhận ông. Tất cả những điều đó khiến Trương Ba vô cùng đau khổ, không thể chịu nổi khi phải sống trong cảnh ngộ bi hài mà bất hạnh ấy, một tâm hồn thanh khiết không thể sống trong một thể xác xấu xa rồi dần đánh mất mình như thế được, Trương Ba đã tranh luận dữ dội với xác anh hàng thịt.

Thấy hồn Trương Ba tách ra khỏi thể xác mình, xác anh hàng thịt lên tiếng mỉa mai: ” Vô ích, cái linh hồn mờ nhạt khốn khổ kia….”. Hồn Trương Ba cũng không chịu khuất phục những lời nói cay nghiệt và tàn nhẫn kia của anh hàng thịt. Hồn vẫn một mực cho rằng không thể sống với một thể xác dung tục và đồi bại kia, một thể xác mà chỉ biết đến những ham muốn tầm thường, một thể xác xấu xa đáng ghê tởm.

Những lời nói thốt ra của xác anh hàng thịt đều mang nét châm chọc, chỉ trích linh hồn Trương Ba, càng khiến Trương Ba đau lòng, hắn càng thắng thế, tỏ ra hài lòng, hả hê. Bất lực trước mọi lý lẽ xác hàng thịt đưa ra, hồn chấp nhận, chịu đựng, dằn vặt, dường như chính Trương Ba cũng đã bị đẩy vào đường cùng, không lý lẽ, không lối thoát, nỗi đau trong hồn Trương Ba cứ một lớn dần thêm, cứa nát vào bức tường thanh cao, đẹp đẽ của tinh thần mà bấy lâu ông vẫn giữ gìn, xây đắp.

Nội dung của cuộc thoại không chỉ đơn thuần là một cuộc giao tiếp, tranh cãi diễn ra bình thường mà nó còn mang tầng ý nghĩa sâu sắc. Trương Ba được Đế Thích trả về với sự sống bên người thân và gia đình nhưng đó lại là cuộc sống xấu xa, đáng hổ thẹn. Những gì ti tiện, bần hàn, dụng tục đang dần lấn át, ngự trị và tàn phá, gặm nhấm những gì cao quý, trong sạch bên trong tâm hồn.

Cuộc đấu tranh giữa linh hồn và thể xác để bảo vệ chính mình và bảo vệ những suy nghĩ, quan điểm của bản thân chính là cuộc đấu tranh giữa tinh thần và vật chất, giữa đạo đức và tội lỗi, giữa phần “con” và phần “người” trong một bản thể. Những giá trị của sự nhân hậu, lòng vị tha, những khát vọng cao cả, mãnh liệt luôn đối lập với những sự giả dối, ích kỷ, những khát vọng tầm thường.

Qua những trải nghiệm đầy đau khổ khi sống trong thân xác người hàng thịt, Trương Ba khi gặp Đế Thích đã thẳng thắn bày tỏ mong muốn “Tôi muốn là tôi toàn vẹn”, ông cũng cay đắng thừa nhận “Không thể sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được”. Trước sự cứng rắn của Trương Ba, Đế Thích đã hết lời can ngăn, ông cho rằng được sống đã là niềm hạnh phúc và sống ở đời không phải lúc nào cũng như ta mong muốn.

Đế Thích khuyên Trương Ba nhập hồn vào xác người hàng thịt nhưng Trương Ba đã từ chối. Để được trở về là chính mình, Trương Ba chấp nhận ra đi để trả lại xác người hàng thịt cho hồn người hàng thịt, trả lại một anh hàng thịt nguyên vẹn cho vợ của anh ta, nhờ Đế Thích mang hồn của cu Tị trở lại.

Từ hai màn đối thoại đó ta thêm hiểu được rằng, con người chính là sự kết tinh hài hoà giữa hình thức và nội dung. Để sống có giá trị, sống đúng nghĩa với đời sống phải được là chính mình một cách toàn vẹn, không thể ” sống nhờ, sống gửi” vào kẻ khác.

Cuộc sống xã hội ngày nay cũng vậy, không chỉ cần có một ngoại hình xinh đẹp, một hình thức mãn nhãn mà cần phải có sự thông tuệ về học thức, sự nhạy bén và một tâm hồn phong phú. Đánh giá một con người không thể chỉ đánh về về hình thức mà còn cả cốt cách, nhân cách của họ. Con người muốn trở nên có giá trị, cần phải dung hoà được hai thứ đó.

Ta vẫn thấy đau đây những kẻ chỉ vì mặt nổi, vì chức quyền, tham vọng mà tự bán đứng lương tâm nghề nghiệp của mình, họ chạy chức chạy quyền chỉ để có cái danh trong khi không đủ năng lực để đảm đương nhiệm vụ. Những kẻ vì muốn được ưu ái mà nịnh bợ, a dua. Những kẻ vì những ham muốn tiền bạc, của cải , thể hiện bản thân mà sẵn sàng vi phạm pháp luật buôn bán chất cấm, trộm cắp, cướp bóc tài sản người khác. Điều đó, thật đáng phê bình và lên án.

Những ham muốn về tiền bạc và danh vọng, quyền lực và sự nổi tiếng khiến con người dần trở nên đánh mất mình, họ tự dẫm đạp lên danh dự và nhân phẩm của chính mình để có được. Sau cùng, họ lại không thể hạnh phúc, cũng không thể mang lại hạnh phúc cho mọi người.

Vì vậy, đã sống là phải biết dành trọn tâm hồn mình cho đời sống, biết giữ mình không để vấy bẩn khi trong hoàn cảnh xấu xa. Không ai có thể sống họ cảm xúc của của bản thân mình, cũng không ai có thể sống thay cuộc đời mình cả. Phải nỗ lực, cố gắng, hoàn thiện bản thân cả về hình thức và tâm hồn, phải chinh phục được nấc thang của những giá trị cao đẹp bằng chính con người mình. Bởi mỗi người sẽ có một giá trị riêng và hạnh phúc nhất của đời người là khi được là chính mình.

Bằng ngôn ngữ đối thoại giàu tính triết lý, tình huống kịch hấp dẫn, lôi cuốn người xem, Nguyễn Quang Vũ đã tạo nên một màn đối thoại đặc sắc, mang đến cho người đọc những suy ngẫm, dư âm khó phai.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Số 7: Phân tích nhân vật Trương ba

Lưu Quang Vũ là người nghệ sĩ đa tài. Ông sinh năm 1948, mất năm 1988, lần đầu tiên bén duyên với nghệ thuật từ những năm 1960 của thế kỷ trước bằng con đường thi ca. Nếu ai đã từng đọc thơ Lưu Quang Vũ ta thấy hiện lên một tình yêu quê hương đất nước nồng nàn với hồn thơ trong sáng. Toàn bộ điều này được kết tinh trong trường ca “Khúc đàn bầu”. Từ năm 1978, Lưu Quang Vũ chuyển từ thơ ca sang lĩnh vực sân khấu.

Có thể khẳng định sân khấu là mảnh đất nghệ thuật của Lưu Quang Vũ. Ông đến với sân khấu như duyên trời định. Chỉ đến khi gặp mảnh đất này, ông thực sự thăng hoa. Những năm gắn kết với sự nghiệp sân khấu, Lưu Quang Vũ đã để lại một sự nghiệp đồ sộ đánh dấu bằng 51 vở kịch nổi tiếng.

Nhắc đến sự nghiệp kịch của Lưu Quang Vũ mỗi người yêu văn không thể không nhắc đến vở kịch “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”, “Nếu anh không đốt lửa”, “Lời nói dối cuối cùng”, “Nàng Xi-ta”, “15 ngày kháng án”,… Nhưng sẽ thật là thiếu sót nếu nhắc đến sự nghiệp kịch của Lưu Quang Vũ lại không nhắc đến “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Vở kịch này đã làm nên tên tuổi Lưu Quang Vũ không chỉ ở sân khấu Việt Nam mà còn dư vang ra cả nước ngoài. Nó tạo nên một hiện tượng của Lưu Quang Vũ. Đó là hiện tượng chưa từng xảy ra trong lịch sử sân khấu Việt Nam.

Tác phẩm được đưa vào chương trình giảng dạy như một kiệt tác của Lưu Quang Vũ nói riêng, của thể loại rất hiếm trong chương trình giảng dạy đó là thể loại kịch. Thành công của Lưu Quang Vũ trong vở kịch này đó là ông đã đưa ra được tình huống kịch vô cùng xuất sắc. Tình huống kịch này đã tạo ra được những xung đột kịch để từ đó người yêu văn tự rút ra cho mình nhiều bài học nhân sinh, nhiều ý nghĩa triết lí thông qua vỏ bề ngoài của xung đột đó là vỏ ngôn ngữ kịch.

Cần phải khẳng định Lưu Quang Vũ là người nghệ sĩ vô cùng trung thực, thẳng thắn, dũng cảm. Ông thường lách sâu ngòi bút của mình vào những “mảng tối” của xã hội Việt Nam thời kì hậu chiến để từ đó nhà văn lên án, phơi bày, phê phán cái lối tư duy xưa cũ, lạc hậu, bảo thủ, cổ hủ, với đạo đức rởm đời để đưa ra những triết lí nhân sinh của cuộc sống. Một trong những vở kịch tiêu biểu nhất thể hiện rõ điều này đó là “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Như đã nói ở trên, thành công đầu tiên của Lưu Quang Vũ trong tác phẩm là ông đã xây dựng được tình huống kịch đặc sắc.

Như ta đã biết, tình huống là khoảnh khắc về thế giới, là một lát cắt của câu truyện mà ở đó hoàn cảnh truyện, mâu thuẫn truyện, tính cách nhân vật đều được bộc lộ một cách sắc nét. Nó vừa giúp cho nhà văn tổ chức được mạch truyện – kết cấu của tác phẩm. Tuy nhiên sự đặc sắc của tình huống kịch đó là nó thường được bộc lộ thông qua xung đột kịch. Có lẽ chính xung đột kịch mới tạo ra được mâu thuẫn của tác phẩm, tính cách của nhân vật cũng như ý nghĩa của vở kịch được bộc lộ thông qua xung đột kịch mà cái lớp vỏ bề ngoài để đến với độc giả bạn đọc chính là ngôn ngữ. Thế nên người viết kịch thường quan tâm đến ngôn ngữ kịch hơn nhiều so với hành động kịch.

Đầu tiên ta cần khẳng định “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là vở kịch được Lưu Quang Vũ lấy từ tích truyện trong dân gian. Có thể nói không quá lời rằng nếu “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” chưa đến tay Lưu Quang Vũ gia công thì tích truyện dân gian này đặt bên cạnh những tích truyện dân gian khác “Tấm Cám”, “Cây tre trăm đốt” khá nhạt nhòa. Nếu trong Tấm Cám có Bụt giáng trần để cứu thế thì “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” có tiên Đế Thích giáng trần để cứu thế. Tuy nhiên người yêu kịch nhận ra ngay tích truyện dân gian này là sản phẩm tâm hồn của một thế hệ nho sĩ. Nó được biểu hiện thông qua nhân vật chính trong tích truyện này là Trương Ba có tài chơi cờ.

Theo tích truyện dân gian, Trương Ba là người làm vườn rất chăm chỉ, hiền hậu nho nhã. Nhưng cái hay ở đây đó là Trương Ba có tài cờ tướng. Chỉ vì tắc trách, sơ suất, cẩu thả, vội đi ăn tiệc nên Nam Tào – vị quan trên thiên đình có chức năng trông coi việc sinh tử ở dưới hạ giới – gạch nhầm tên Trương Ba khiến Trương Ba bị chết oan. Để sửa sai, Nam Tào cùng tên Đế Thích đã để hồn ông sống nhập vào thân xác anh hàng thịt vừa chết. Nếu theo tích truyện cổ xưa thì từ ngày hồn Trương Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt, Trương Ba được sống một cuộc đời hạnh phúc, êm ấm bên gia đình vợ con.

Nhưng không, là một nhà viết kịch của giai đoạn mới, Lưu Quang Vũ đã không kết vở kịch của mình theo lối này. Ngược lại, ông lấy điểm kết thúc của câu chuyện dân gian làm điểm khởi đầu cho vở kich của mình, nghĩa là kể từ ngày nhập vào thân xác cồng kềnh, thô lỗ của anh hàng thịt, hồn Trương Ba bị sa vào lối sống quẩn quanh, bế tắc, tiêu điều. Đó chính là bi kịch trong tâm hồn của Trương Ba. Nhân nay ta nói qua khái niệm bi kịch. Bi kịch vốn được hiểu là những khát vọng chân chính mãnh liệt của con người nhưng không có điều kiện thực hiện trên thực tế.

Cuối cùng, người mang khát vọng rơi vào kết cục của thảm kịch. Bi kịch là cuộc đấu tranh dai dẳng không khoan nhượng giữa thiện và ác, giữa ánh sáng và bóng tối, giữa cao thượng và thấp hèn, giữa hiện tượng và bản chất, nội dung và hình thức, bên trong một đằng bên ngoài một nẻo… Tất cả những mâu thuẫn này diễn ra trong đời sống tâm hồn của hồn Trương Ba kể từ ngày nhập vào than xác cồng kềnh, thô lỗ của anh hàng thịt.

Bi kịch đầu tiên của hồn Trương Ba đó là không được sống với cái “Tôi” toàn vẹn. Ở đây, hồn Trương Ba phải sống nhờ sống gửi, sống gá vào thân xác cồng kềnh của người khác, trái hoàn toàn với qui luật tự nhiên của cuộc sống con người. Cái tài của nhà văn Lưu Quang Vũ là miêu tả cái bi kịch của hồn Trương Ba dù bất cứ ở nơi đâu đều lạc lõng, khổ đau, thấy mình như bị xúc phạm.

Trước hết, tác giả để Trương Ba ở tạm nhà anh hàng thịt. Hồn Trương Ba xuất hiện ở gia đình anh hàng thịt không chấp nhận được lối sống của gia đình với những con người sống với cái vật chất tầm thường. Cái tâm hồn thanh cao của Trương Ba không thể chấp nhận những đòi hỏi, những nhu cầu, những dục vọng rất tầm thường của vợ anh hàng thịt. Mỗi lần thấy những đòi hỏi ấy, hồn Trương Ba hoàn toàn bị xúc phạm.

Tuy nhiên, bi kịch đẩy đến đỉnh điểm khi hồn Trương Ba xuất hiện ngay tại gia đình mình. Cuộc đời con người khổ đau nhất khi bị người thân gia đình ruồng bỏ, xa lánh. Con người ta có thể bị xã hội ruồng bỏ nhưng gia đình là nơi an tâm nhất thì ở đây, Trương Ba lại bị thành viên trong gia đình từ chối, không chấp nhận.

Người vợ hiền hậu là thế giờ đây cũng không thể chấp nhận được Trương Ba và đã có ý định bỏ đi. Trương Ba nhận thức được rất rõ điều này. Khi tâm sự với con dâu về vợ, Trương Ba đau đớn vô cùng. Có lẽ vợ Trương Ba thực sự rất đau khổ khi phải chôn chồng mình lúc Trương Ba chết. Có lẽ cái nỗi đau ấy cùng với năm tháng, thế giới nó sẽ làm nguội đi vết thương lòng.

Nhưng giờ đây hồn Trương Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt. Cùng với thế giới, vợ Trương Ba không thể chấp nhận được. Người con trai không chấp nhận, không nhận bố bởi bố anh không bao giờ vũ phu, đánh anh như vậy. Đứa cháu cũng xua đuổi bóng dáng của ông đồ tể, không chấp nhận hồn Trương Ba, da hàng thịt. Ngay cả người con dâu vị tha là thế nhưng cũng hoài nghi.

Còn trong con mắt của người bạn cờ đó là Triệu Hỏa thì có lẽ Trương Ba không còn chơi nước cờ cao thượng nữa. Khi bắt đầu vào cờ, đó là lối đi cờ của Trương Ba. Nhưng chỉ cần đi thêm hai nước cờ thì không còn nước cờ của Trương Ba ngày xưa nữa, không hề khoáng đạt, phóng khoáng nữa. Nước cờ của Trương Ba khi nhập vào thân xác anh hàng thịt vụn vặt, tủn mủn, chỉ có thể có ở hạng người tiểu nhân mà thôi. Đây chính là hậu quả của hồn Trương Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt. Giờ đây Trương Ba chiết cây thì cây gãy, làm diều cho cu Tị thì diều hỏng.

Ở đâu, Trương Ba cũng thấy mình bị lạc lõng như vậy. Toàn bộ bi kịch này, toàn bộ cảnh tượng này được kết tinh lại trong cảnh bảy của vở kịch. Trong cảnh bảy của “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, Lưu Quang Vũ đã đẩy vở kịch len đến đỉnh điểm để thắt nút vở kịch rồi cũng chính ở phần cuối cảnh người nghệ sĩ đã cởi trói vở kịch vô cùng nhân văn, vô cùng sáng tạo. Điều này chỉ có thể có ở nhà viết kich tài ba Lưu Quang Vũ.

Nếu ai đã đọc toàn bộ vở kịch này hẳn sẽ nhận thấy không phải chỉ đến cảnh bảy Trương Ba mới gặp bi kịch. Những ngày trước hồn Trương Ba vừa nhập vào thân xác anh hàng thịt đã bộc lộ bi kịch này. Ta thấy rất rõ ở xung đột kịch đầu tiên giữa hồn Trương Ba với thân xác cồng kềnh của anh hàng thịt.

Cần phải khẳng định trong vở kịch này, hồn Trương Ba tượng trưng cho phần tinh túy của con người, tượng trưng cho thế giới tâm hồn. Nó thuộc vào phạm trù ý thức của con người. Nó là phần “Người” trong hai chữ “Con Người”. Còn xác ở đây nó thuộc vào thế giới vật chất, là phần “Con” trong hai chữ “Con Người” mà Maxim Gorky đã trân trọng viết hoa nó. Như vậy, hai chữ “Con Người” cần phải cân đối với nhau. Ở trong cái “Tôi” toàn vẹn, một cái “Tôi” thống nhất thì hai chữ “Con” và “Người” được tôn trọng như nhau.

Tuy nhiên ở đây nó lại là nghịch cảnh. Hồn của Trương Ba lại ở trong da của anh hàng thịt, nghĩa là bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo không thống nhất nhau, hồn và xác không nằm trong cái “Tôi” thống nhất cho nên hồn và xác đầy mâu thuẫn với nhau. Thông qua xung đột đầu tiên giữa hồn và xác, tác giả đã đưa ra rất nhiều ý nghĩa.

Hồn lúc đầu coi thường xác, gọi xác là “mày” xưng “ta”. Đối với hồn xác chỉ là xác thịt thâm u, đui mù, không biết gì cả. Hồn khinh bỉ xác suốt ngày rượu thịt, tiết canh, lòng lợn, khấu đuôi, ngày ăn tám, chín bát cơm,… Chính vì vậy, khi vở kịch mới mở ra Trương Ba đã nói ngay là không thể trú ngụ vào cáy thân xác thô lỗ này.

Mặt khác, xác cũng có cái lí rất riêng. Xác cũng rất cao ngạo, thậm chí như trêu ngươi hồn: “Cái linh hồn mờ nhạt của ông Trương Ba khốn khổ kia ơi, ông không tách ra khỏi tôi được đâu, dù tôi chỉ là thân xác.” Xác lí luận rằng ngày ăn 8, 9 bát cơm không phải lỗi của xác, vấn đề là có đủ 8,9 bát cơm cho xác ăn hay không. Bên cạnh đó, mỗi lần uống rượu thịt thì hồn cũng được thưởng thức. Hồn muốn nhìn ngắm được trời đất cũng là do mắt của xác. Hồn làm được cây cũng là do tay của xác thịt.

Ngay cả hồn chơi cừ được cũng là do xác thịt. Như vậy rõ ràng hồn không thể thoát được xác, buôc phải tồn tại trong một thể xác. Muốn có ý thức phải có vật chất bởi vật chất quyết định ý thức, bởi “có thực mới vực được đạo”. Trước cái lí trần trụi của xác, hồn bắt đầu đuối lí. Dù hồn có nhắm mắt lại, bịt tai không muốn nghe nhưng đó là những lời lẽ rất thành thực, Vì đuối lí nên hồn đã đổi cách xưng hô từ “ta” – “mày” sang thành “anh” và “ta”.

Với xung đột đầu tiên này, Lưu Quang Vũ một mặt tố cáo tầng lớp những con người Việt Nam rút ra khỏi bom đạn chiến tranh nhưng chạy theo lối sống vật chất, đồng tiền. Nếu theo giọng điệu của vở kịch này, ai đó chạy theo vật chất, đề cao vật chất, đề cao đồng tiền thì giá trị tốt đẹp chân chính của con người bị đảo lộn ngay bởi Balzac nói đồng tiền là con đĩ của xã hội. Nơi nào đề cao vật chất, đồng tiền thì nơi ấy người ta có thể tìm thấy hạnh phúc ngay ở người thân khi người thân chết mà Vũ Trọng Phụng có lần đã thể hiện trong “Hạnh phúc của một tang gia”.

Không chỉ tố cáo những người chạy the vật chất, Lưu Quang Vũ còn tập trung vào tố cáo những con người cũng thuộc một bộ phận rất lớn trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ rút ra khỏi cuộc chiến tranh nhưng cũng giữ nguyên cái lối sống thanh cao của mình của một thời trên chiến trường. Đó là những con người đẹp như chân lí sinh ra, coi thường vật chất, coi khinh đồng tiền nhưng không thoát qua được nó. Điều này đã từng được Lưu Quang Vũ tố cáo rất mạnh trong vở kịch “Bệnh sĩ”.

Ngoài ra, Lưu Quang Vũ còn khẳng định rằng nếu sống quá lâu trong thế giới vật chất tầm thường này thì ít nhiều cái đẹp sẽ bị hòa tan, bị ảnh hưởng. Ý nghĩa này gợi cho ta nhớ tới câu nói “Gần mực thì đen”. Điều này được thể hiện rất rõ ở hồn Trương Ba. Từ ngày hồn cao đẹp nhập vào thân xác cồng kềnh của anh hàng thịt, hồn đã bị ảnh hưởng. Trong con mắt của con, Trương Ba giờ đây là một người vũ phu. Đối với cháu, chắt, bóng dáng Trương Ba là bóng dáng ông đồ tể.

Đến cả cách chơi cờ của ông cũng tủn mủn. Nước chơi cờ giờ đây toàn nước của tiểu nhân bởi con người đang thanh cao giờ ngày nào cũng rượu thịt, tiết canh, lòng lợn,… Rõ ràng đây là hậu quả của hồn Trương Ba sống vào trong thân xác của anh hàng thịt bởi bản chất con người bên cạnh việc gieo giống, bên cạnh cái tôi của mình nó còn là do hoàn cảnh, do môt trường tạo nên. Gặp được mảnh đất tốt, con người dễ phát triển cái “Tôi” của mình. Nhưng cái “tôi” ấy, cái hạt giống tốt ấy được đặt vào mảnh đất khô cằn, môi trường tệ thì ngay lập tức nó bị ảnh hưởng.

Khi một người đang gặp bi kịch mà không nhận thức được điều này thì không còn gì để mà nói. Ở đây hồn Trương Ba đã nhận ra được điều này và cảm thấy đau đớn vô cùng. Nếu cứ phải sống nhờ thế này thì thà chết một lần để được làm người còn hơn phải chết dần chết mòn. Thế là hồn Trương Ba quyết định chết ngay lần hai và đã thắp hương gọi Đế Thích xuống. Chính điều này đã dẫn đến xung đột hai của vở kịch: xung đột giữa Trương Ba và tiên Đế Thích.

Giờ đây Trương Ba gọi Đế Thích xuống để xin chết lần hai và trả lại thân xác anh hàng thịt. Là một vị “tiên trên trời”, Đế Thích không hiểu gì cả. Đế Thích cứ tưởng rằng từ ngày hồn Trương Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt thì phải hạnh phúc sao giờ lại đòi chết? Nhưng Trương Ba đã nói rất rõ rằng Đế Thích giữ Trương Ba chẳng qua chỉ vì sự ích kỉ cá nhân để có một người hầu cờ. Trương Ba khẳng định: “Nếu còn tiếp tục sống tôi cũng chẳng thích đánh cờ với ông nữa! Đánh cờ với ông chán lắm!”. Lí do của Trương Ba muốn chết là để trở về với cái “tôi” toàn vẹn chứ không thể sống nhờ như thế này. Sống như thế này không những chính Trương Ba khổ mà còn gây khổ cho cả gia đình. Trương Ba đã nói:

– Từ lúc tôi đi đến quyết định này, tôi mới thấy tôi thanh thản, tôi bỗng cảm thấy mình là Trương Ba của ngày xưa.

Nói đến cái “Tôi”, Đế Thích đã nói rằng:

– Thế ông ngỡ tất cả mọi người đều được là mình toàn vẹn cả ý? Ngay cả tôi ðây cũng đâu có được sống theo những điều tôi nghĩ bên trong. Ngay cả Ngọc Hoàng cũng có được sống với cái “Tôi” toàn thể đâu.

Như vậy qua câu nói này, Lưu Quang Vũ muốn tố cáo cái xã hội dối trá bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo, sẵn sàng bệ đỡ để lên ngôi, để được thăng quan tiến chức.

Nhưng đọc kịch của Lưu Quang Vũ, người yêu kịch vẫn nhận thấy, vẫn tự tin trong đống của những con người lố nhố đang thăng quan tiến chức, đang bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo thì bỗng thấy có Lưu Quang Vũ sống thẳng thắn, trung thực hóa thân thành Trương Ba để bộc lộ quan điểm của mình.

Mặc dù vậy, quan điểm của Lưu Quang Vũ, vở kịch của Lưu Quang Vũ, văn chương của Lưu Quang Vũ không hề bơi ngược dòng với luận điệu của Đảng, không hề bơi ngược dòng với văn chương Việt Nam. Thế nên những tác phẩm của Lưu Quang Vũ cứ như con thuyền xuôi mái nhưng vẫn thể hiện được ý tưởng, chính kiến của mình. Đó là những đạo đức của cuộc sống, là giá trị nhân văn của cuộc sống. Lưu Quang Vũ xứng đáng là một nhà văn lớn trên thi đàn văn chương Việt Nam.

Số 8: Cảm nhận nhân vật Trương ba

“Tác phẩm chân chính không chấm dứt ở trang cuối cùng”, ngược lại, một tác phẩm chân chính sẽ còn lưu động mãi những ý nghĩa sâu xa trong lòng độc giả. Hồn Trương Ba da Hàng thịt của nhà viết kịch nổi tiếng Lưu Quang Vũ đã để lại cho người xem những suy nghĩ và niềm tin rất tích cực về cuộc sống qua đoạn kết rất có hậu.

Trương Ba – một con người đạo đức, hiền lành với tâm hồn trong sáng nhưng không may phải lìa đời do lỗi của Nam Tào. Nam Tào và Đế Thích đã nghĩ cách cho hồn ông nhập vào xác hàng thịt vừa mới chết. Những tưởng được sống lại, được trở về từ cõi chết là điều rất may mắn cho ông và gia đình. Nhưng, thật đáng tiếc khi anh hàng thịt lại là người thô lỗ, cục cằn.

Nay mọi người khó mà nhìn nhận ra sự khiết tịnh của linh hồn Trương Ba bên trong cái thể xác đã có quá nhiều thói hư tật xấu khi còn sống. Trương Ba đã gặp phải rất nhiều rắc rối. Ông rơi và bi kịch của chính mình vì nhiều khi không thể làm chủ được bản thân. Đứng trước nguy cơ bị tha hóa về nhân cách, Trương Ba đã quyết định trả lại xác cho hàng thịt và chấp nhận cái chết.

Sau cuộc đối thoại tranh luận với xác anh hàng thịt và Đế Thích, cuối cùng Trương Ba cũng đã được toại nguyện. Cảnh kết thúc có hậu cũng đã làm thỏa lòng người xem. Trương Ba không cần phải mượn thân xác của bất kỳ ai để được ở bên vợ con, người thân nữa. Ngay trong những thứ bình dị của cuộc sống hằng ngày vẫn luôn có sự hiện hữu của ông.

Ở một góc nhà đó, hiện lên cảnh tượng cu Tị đang ôm chầm lấy mẹ, chị Lụa cuống quít vuốt ve con… Sự ra đi của Trương Ba đã mang lại sự sống mới cho cu Tị. Chị Lụa đã đớn đau tột độ tưởng chừng như sắp tuột mất đứa con yêu dấu khỏi tay mình, nay nó lại trở về khỏe mạnh vui cười quấn quít ngay cạnh bên. Niềm hạnh lớn lao vô cùng mà Trương Ba mang lại cho hai mẹ con mang ý nghĩa rất thiêng liêng và cao cả.

Không những thế, trái tim nhân hậu của Trương Ba đã gieo lên bao mầm non đạo đức cho con cháu. Cái Gái đã nâng niu, trân trọng từng quả na ông trồng, nó lấy hạt vùi xuống đất và nói: Chốn mọc thành cây mới. Ông nội tớ bảo vậy. Những cây sẽ nối nhau mà lớn khôn. Mãi mãi…

Dấu chấm lửng giữa dòng được đặt cuối tác phẩm như rót vào lòng người những nỗi niềm thương nhớ, và cũng là sự đồng tình, đồng thuận với sự ra đi mãi mãi của Trương Ba. Ông chấp nhận cái chết nhưng không có nghĩa là tâm hồn ông cũng chết. Ngược lại, những điều tốt đẹp ông đã làm, nay đang được con cháu ấp ủ, nâng niu. Nó sẽ mọc mầm, sẽ lớn lên, nối tiếp nhau như trái na mà cái Gái vừa hái và gieo trồng.

Nếu như lúc trước, cái Gái nhất quyết không chịu nhận Trương Ba bên trong cái xác anh hàng thịt, thậm chí nó còn tỏ rõ thái độ căm ghét, xua đuổi ông. Thì giờ đây khi Trương Ba đã chấp nhận cái chết, nó lại chấp thuận với những gì mà Trương Ba để lại. Điều ấy một lần nữa nói lên chân lý của cuộc sống: Chỉ khi được sống làm chính mình, cuộc sống mới có ý nghĩa trọn vẹn.

Không thể nào sống nương nhờ vào kẻ khác, vào những thứ không phải của chính mình. Gia đình Trương Ba dù trống vắng khi mất đi một người thân yêu, nhưng như vậy còn bình yên hơn là phải chấp nhận một vật thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo.

Trương Ba đã ra đi, nhưng những kỷ niệm, những dấu ấn tốt đẹp về ông vẫn còn lưu giữ mãi trong nỗi nhớ của mọi người. Vở kịch đã khép lại và mang đến cho người xem một triết lý sống thấm đẫm giá trị nhân văn, ngời sáng nhân cách cao đẹp của con người: được sống làm người là điều rất quý giá, thiêng liêng nhưng được sống đúng bản chất của mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổi nó còn quý giá hơn.

Sự sống chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người được sống một cách tự nhiên, hài hoà giữa thể xác và tâm hồn. Ở đó, hạnh phúc của con người là chiến thắng được bản thân, chiến thắng sự dung tục để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị cao quý về tinh thần. Lưu Quang Vũ đã rất thành công khi xây dựng nên một vở kịch đầy ý nghĩa sâu xa. Dù đã nhiều lần được công diễn trên sân khấu, nhưng lần nào cũng khán giả đón xem và hưởng ứng rất đông đảo, nhiệt tình.

Số 9: Phân tích nhân vật hồn Trương ba

Kịch là một thể loại văn học đặc sắc của văn học Việt Nam. Nhắc đến tác phẩm kịch tiêu biểu Việt Nam, không thể không nhắc tới “Hồn Trương Ba Da Hàng Thịt” của Lưu Quang Vũ – một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học dân tộc. Đoạn kịch “Hồn Trương Ba Da Hàng Thịt” đã để lại trong lòng độc giả nhiều suy tư về bi kịch và khát vọng được sống là chính mình của nhân vật Hồn Trương Ba.

Điểm nổi bật gây nhiều ám ảnh đầu tiên trong đoạn kịch là bi kịch của Trương Ba. Chuỗi bi kịch khởi đầu ở cái chết oan uổng của Trương Ba do sự tắc trách của quan trời. Trương Ba là ông lão gần sáu mươi, thích trồng vườn, giỏi đánh cờ, hiền lành, yêu thương vợ con và tâm hồn trong sạch. Chỉ vì Nam Tào vội đi dự tiệc nên đã bắt chết nhầm. Đang sống cuộc sống êm ấm với gia đình lại đột ngột chết đi, đây là một bi kịch đau lòng.

Theo lời khuyên của “tiên cờ Đế Thích”, Nam Tào, Bắc Đẩu “sửa sai”, muốn trả lại công bằng cho Trương Ba bằng cách cho Trương Ba sống lại. Không phải sống hoàn toàn mà là hồn được tiếp tục sống trong thân xác của một người khác – anh hàng thịt mới chết gần nhà. Chính sự thay đổi này đã đẩy Trương Ba vào chuỗi bi kịch đầy đau khổ, dằn vặt. Con người vốn là tổng thể thống nhất giữa linh hồn và xác thịt, thế nhưng Trương Ba lại được sống mà không được là chính mình trọn vẹn.

Bời vì sống nhờ trong thân xác của người khác, ông rơi vào bi kịch bị tha hóa về nhân cách. Trước kia, Trương Ba là ông lão làm vườn chăm chỉ, khéo léo, luôn quan tâm vợ con, chăm lo cho các cháu, hòa thuận giúp đỡ xóm làng. Trong mắt những người thân yêu, ông là người chồng, người cha, người ông mẫu mực, đáng kính. Còn hiện tại, từ khi linh hồn sống lại trong thân xác của anh hàng thịt, ông trở nên thô lỗ, phàm phu. Xác thịt kia dù âm u, đui mù nhưng vẫn có sức mạnh riêng.

Có lúc linh hồn nhân hậu, trong sạch phải thỏa hiệp với những đòi hỏi bản năng của xác. Đáng sợ hơn, linh hồn trong sạch ấy còn dần bị nhiễm độc bởi xác thị tầm thường của người đồ tể. Chính Trương Ba cũng nhận ra sự thay đổi của chính mình dù cố gắng phủ nhận: “Không! Ta vẫn có một đời sống riêng, nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn…”. Song cuối cùng vẫn phải ngầm thừa nhận mình đang dần đánh mất bản thân: “Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không phải của ta ạ, mày đã tìm được đủ mọi cách để lấn át ta.”

Tuy nhiên, rơi vào tấn bi kịch này, Trương Ba không dễ dàng cam chịu, buông xuôi mà có khát vọng vô cùng mãnh liệt. Khát vọng trước tiên bùng cháy lên là thoát ra khỏi nghịch cảnh phải sống nhờ trong thân xác anh hàng thịt. Trương Ba ý thức được tình cảnh trớ trêu khi sống mà bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo.

Ông thấm thía nỗi đau khổ và dằn vặt khi bản thân dần có xu hướng tha hóa, gia đình đau khổ, không thể chấp nhận sự vênh lệch giữa hồn và xác. Thái độ kiên quyết, dứt khoát của ông được nhấn mạnh qua một loạt các từ ngữ: không thể tiếp tục, không thể được, không thể trong lời thoại của mình.

Khát vọng mạnh mẽ nhất thiêu đốt trái tim người có tâm hồn trong sáng là khát vọng được sống là chính mình. Trương Ba muốn là mình một cách toàn vẹn, muốn là một chỉnh thể thể xác và linh hồn hòa hợp, vẻ bên trong và bên ngoài, suy nghĩ và hành động thống nhất với nhau. Trương Ba khát vọng sống, nhưng là một cuộc sống có ý nghĩa, không trộn lẫn sự dung tục, tầm thường.

Khát vọng của ông được thể hiện rõ nét trong cuộc tranh cãi giữa linh hồn và thể xác. Đây là cuộc đấu tranh gay gắt giữa hai mặt của con người. Một bên là tiếng nói bản năng của thể xác, một bên là tiếng nói lý trí của linh hồn thanh cao, trong sạch, thể hiện khát vọng hướng thiện và khát vọng vượt lên những mong muốn tầm thường, u ám.

Không muốn tiếp tục cuộc sống nương nhờ, bị chi phối bởi xác người hàng thịt, Trương Ba dằn vặt và quyết định chống lại bằng cách tách ra khỏi xác thịt. Ông trả lại xác cho anh hàng thịt, lựa chọn cái chết thực sự để linh hồn được trong sạch, hóa thân vào các sự vật thân thương, tồn tại vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu của mình. Cái chết ấy là chi tiết đắt giá nhất bộc lộ khát vọng sống tốt đẹp của Trương Ba.

Có thể nói, Lưu Quang Vũ đã xây dựng thành cồn tình huống kịch đầy căng thẳng, đưa vở kịch đạt đến cao trào rồi giải quyết mâu thuẫn một cách logic, hợp lí. Những màn đối thoại, độc thoại được sáng tạo sắc nét không những giúp nhân vật bộc bạch suy nghĩ, tính cách mà còn giúp người đọc hiểu được những suy ngẫm, triết lý sâu sắc được gửi gắm.

Đặc biệt, tác giả khéo léo kết hợp giữa những vấn đề thời sự và vấn đề muôn thuở như lối sống giả dối, giữa những dục vọng u ám thấp hèn với những khát khao cao cả, tốt đẹp. Qua đó tái hiện rõ nét bi kịch và nâng niu khát vọng thanh cao của nhân vật. Đồng thời gửi gắm thông điệp nhân sinh ý nghĩa: vật chất và tinh thần trong đời sống con người cần hài hòa song song, không nên kì thị những đòi hỏi vật chất tầm thường, tôn trọng quyền tự do cá nhân, sống là chính mình nhưng cũng phải cố gắng trở nên tốt đẹp hơn.

Với những giá trị về nội dung và nghệ thuật ấy, đoạn kịch Hồn Trương Ba Da Hàng Thịt xứng đáng là tác phẩm kịch xuất sắc của văn học Việt Nam. Để rồi rất nhiều năm tháng qua đi, những giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm vẫn làm rung động bao trái tim độc giả.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Số 10: Cảm nhận nhân vật hồn Trương ba

Nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ nổi tiếng với những tác phẩm có nội dung giàu tính hiện thực, có tính đả kích sâu sắc và mang đậm giá trị nhân văn. Một trong những vở kịch nổi tiếng nhất của ông phải nhắc đến đó chính là tác phẩm Hồn Trương Ba da hàng thịt. Trong tác phẩm này những vấn đề mấu chốt và tình huống truyện đều tập trung xoay quanh nhân vật Trương Ba, một con người phải sống nhờ ở đậu trong thân xác của người khác.

Trước khi đột ngột qua đời, Trương Ba là một người đàn ông hiền lành đức độ trong gia đình, ông là một hình mẫu mực thước cho tất cả các thành viên noi theo. Chính vì vậy ông rất được vợ con yêu thương, con cháu kính trọng. Ông là người không những nho nhã, thanh lịch lại rất thông minh và hiểu biết, nước cờ ông đánh họa chăng chỉ có Đế Thích mới giải vây được. Có thể thấy được đây là con người tri thức, nền nã vừa đẹp ở tâm hồn nhân cách lại có những hành vi ứng xử văn minh.

Tuy nhiên, chỉ vì một sai sót của Nam Tào, Bắc Đẩu khi vội đi chơi mà khiến cho Trương Ba phải chết oan. Cái chết của Trương Ba đột ngột và vô lý đến nỗi khi vợ Trương Ba gặp Đế Thích để đòi lại sự công bằng Đế Thích cũng phải bối rối. Công bằng ấy được sửa chữa, vá víu bằng cách cho hồn Trương Ba nhập vào trong thân xác của hàng thịt. Thế nhưng đây cũng là lúc bắt đầu bi kịch của Trương Ba.

Trương Ba dần trở nên thô thiển hơn, có những hành động lỗ mãng, không còn giống với con người của ông trước kia. Ông trở nên tham ăn tục uống, ăn uống phàm phu tục tử, nói năng thì bỗ bã, thô thiển, hành vi thì lố bịch. Trương Ba đã làm những việc trước đây ông chưa từng làm: tát con trai, làm “gãy tiệt cái chồi non” của cây cam, giẫm lên nát cả cây sâm quý mới ươm, đã “làm gãy cả nan, rách cả giấy, hỏng mất cả cái diều đẹp” của cu Tị. Không chỉ vậy, trong một lần vợ hàng thịt nằng nặc đòi chồng ở lại với mình, Trương Ba đã suýt chút nữa mà nghe theo.

Sự thay đổi của Trương Ba khiến cho chính gia đình ông cũng không chấp nhận được, vợ Trương Ba chấp nhận bỏ đi để ông về sống với vợ hàng thịt. Cái Gái cháu ông thì không nhận ông, cô con dâu ngoan hiền hiểu chuyện nhất cuối cùng cũng trách cứ cha mình. Trương Ba đau khổ lắm.

Không phải ông không biết những sự thay đổi đã diễn ra với mình chỉ là ông không thể làm được gì để thay đổi thực tại. Hoàn cảnh của ông đích thực là lực bất tòng tâm. Dù linh hồn của ông muốn nhưng thân xác không chịu nghe theo thì ông cũng không thể điều khiển được. Huống hồ việc ban ngày ở trong thân xác hàng thịt lâu dần khiến cho ông bị tha hóa, trở nên thô thiển, cục mịch, ngày càng giống với con người hàng thịt.

Trương Ba vô cùng đau khổ và day dứt về sự thật này nên đã gặp Đế Thích và trình bày nỗi lòng của bản thân. Có thể thấy ông là một người rất có nhân cách, lòng tự trọng. Ông đã thẳng thừng nói với Đế Thích chỉ quan tâm cho người ta sống còn sống thế nào thì Đế Thích không quan tâm. Những lời phê phán của Trương Ba rất gay gắt nhưng cũng vô cùng chính xác về Đế Thích và cách làm của ông. Trương Ba cuối cùng đau khổ lựa chọn cái chết còn hơn chấp nhận hoán đổi linh hồn mình vào một thể xác mới

Đây là một sự lựa chọn cao cả và thể hiện đúng tính cách con người ông. Ông không thể chấp nhận sự giả dối, hoán đổi, không thể sống mà trong một đằng ngoài một nẻo. Dù cho ông có được đổi sang một thân xác nào đi nữa thì đó cũng là thân xác đi mượn và rồi ông sẽ lại gặp rất nhiều rắc rối khi không được là chính mình. Cách lựa chọn này đã đưa Trương Ba trở về là chính ông dù điều đó đồng nghĩa với việc ông phải vĩnh viễn rời xa vợ con của mình.

Bi kịch của Trương Ba đã nói lên một vấn đề đó là sống nương nhờ trong thân xác của người khác. Con người phải sống là chính mình, nhất quán, đồng điệu giữa tâm hồn và thể xác không thể có chuyện linh hồn người này nhưng lại sống trong thân xác của người khác.

Cách lựa chọn giải quyết vấn đề cũng cho thấy được nhân cách cao đẹp trong con người Trương Ba, ông đã lựa chọn cái chết để được làm chính mình còn hơn cố gắng níu giữ sự sống trong khi mình dần bị tha hóa, biến đổi. Cuối cùng thì Trương Ba vẫn trở về là người chồng yêu thương vợ con, là người cha mẫu mực, người ông đáng kính trọng của tất cả con cháu trong nhà.

Số 11: Phân tích nhân vật Trương ba

Vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” có bảy hồi, phần trích học sách giáo khoa là hồi kết. Thông qua bi kịch của Trương Ba, Lưu Quang Vũ đã mang đến cho người đọc, người xem vẻ đẹp tâm hồn người lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự giả tạo và dung tục, bảo vệ quyền được sống đích thực và khát vọng hoàn thiện nhân cách.

Từ một cốt truyện dân gian, Lưu Quang Vũ đã chuyển thể thành vở kịch nói hiện đại, đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tư tưởng, triết lý và nhân văn sâu sắc. Cuộc đối thoại giữa Trương Ba và Đế Thích, Lưu Quang Vũ đã làm rõ khát vọng được sống là chính mình của Hồn Trương Ba.

Do phải sống nhờ thể xác của hàng thịt, hồn Trương Ba phải chiều theo một số nhu cầu hiển nhiên của xác thịt. Linh hồn nhân hậu, trong sạch, bản tính ngay thẳng của Trương Ba xưa kia, nay phải sống mượn, lệ thuộc nên bị nhiễm độc bởi sự tầm thường, dung tục của xác thịt thô phàm. Thấm thía nghịch cảnh của bi kịch sống không được là chính mình và bi kịch bị chính những người thân yêu cự tuyệt – Trương Ba đã quyết định châm nhang gọi Đế Thích để quyết chết trả lại sự trong sạch, vẹn nguyên của linh hồn.

Cuộc đấu tranh này phần thắng nghiêng về xác nhưng bản thân hồn Trương Ba đã không chịu lép vế, không khuất phục mà đã tìm mọi cách để được sống là chính mình – đây chính là nhân cách cao đẹp của Trương Ba. “Tôi không thể tiếp tục mang thân anh hàng thịt được nữa, không thể được!”. Lời thoại có tới hai lần phủ định “tôi không thể”; “không thể được” cho thấy quyết tâm rời bỏ xác hàng thịt là ý chí sắt đá của Trương Ba khi thấm thía nghịch cảnh trớ trêu của mình.

“Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”. Câu nói thể hiện nghịch cảnh của Trương Ba, sự bất nhất của cái bên trong và cái bên ngoài: “bên trong” chính là linh hồn, cảm xúc, tư tưởng, nhân cách cao đẹp của Trương Ba. Hồn là sự tinh anh chi phối điều khiển thể xác. Đối lập bên trong là “bên ngoài” – xác thịt thô phàm của anh hàng thịt. Nhưng “cái bên ngoài” cần hiểu theo nghĩa rộng là hoàn cảnh sống, là bản năng, là nhu cầu tự nhiên, là dục vọng bản năng.

Sự tha hóa của linh hồn Trương Ba chính là do linh hồn đã nhượng bộ, đã tự bán mình, tự thỏa hiệp với nhu cầu bản năng. Đây chính là sự dằn vặt, đau khổ, trăn trở của Trương Ba. Cả hai không thể hoà hợp bởi không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục tội lỗi.

Trương Ba nên chấp nhận cuộc sống ấy vì “dưới đất trên trời đều thế cả”. Đế Thích chỉ ra rằng không chỉ Trương Ba đang sống trong cảnh trong ngoài bất nhất, mà mọi người đều như thế cả. Vì vậy Đế Thích khuyên Trương Ba đừng cố gắng làm viên bi lăn ngược vòng mà hãy chấp nhận, hãy biết cách thỏa hiệp, học cách chấp nhận.

Trương Ba đưa ra sự so sánh đồ đạc, vật chất và bản thân. “Sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác, đã là chuyện không nên, đằng này cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt”. Đồ đạc, của cải vật chất mượn của người khác đã là chuyện không nên; còn sống nhờ, sống gửi, sống ký sinh vào thân xác của kẻ khác là điều xấu hổ đáng lên án.

Trương Ba thẳng thắn: “Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!”. Lời thoại đã chỉ trích quan niệm sai lầm của Đế Thích bởi suy nghĩ đơn giản về cuộc sống. Với Đế Thích, sống là tồn tại còn tồn tại như thế nào thì không cần biết. Với Trương Ba, sống không chỉ là sự tồn tại sinh học mà sự tồn tại ấy còn phải là sự tồn tại có ý nghĩa.

Những lời thoại của Trương Ba và Đế Thích ở phần này chủ yếu thiên về cuộc đấu tranh của Trương Ba – đó là cuộc đấu tranh vượt lên nghịch cảnh để chiến thắng bản thân bảo vệ linh hồn cao đẹp. “Thân thể anh hàng thịt còn lành lặn nguyên xi đây, tôi trả lại cho anh ta. Ông hãy làm cho hồn anh ta được sống lại với thân xác này”.

Nhưng Đế Thích bác bỏ vì Đế Thích cho rằng tâm hồn đáng quý của Trương Ba không thể thay thế cho phần hồn tầm thường của anh hàng thịt. Trương Ba lập luận rằng: “Tầm thường, nhưng đúng là của anh ta… chúng sinh ra là để sống với nhau”. Để khẳng định với quyết tâm của mình Trương Ba trở nên mạnh mẽ: “Nếu ông không giúp, tôi sẽ nhảy xuống sông hay đâm một nhát dao vào cổ, lúc đó thì hồn tôi chẳng còn, xác anh hàng thịt cũng mất”.

Đế Thích muốn Trương Ba nhập hồn vào xác cu Tị: “Ông sống trong thân xác thằng bé chắc sẽ ổn”. Câu nói này của Đế Thích một lần nữa cho thấy lối suy nghĩ đơn giản, phiến diện – sống là sự tồn tại. Thực chất của lối suy nghĩ này là xuất phát từ chính cuộc sống của Đế Thích. Tiên phật thánh thần chẳng bao giờ chết cho nên sống là để hưởng thụ. Lối sống này ảnh hưởng trực tiếp lên tư tưởng ấy dẫn đến những sai lầm của Đế Thích.

Đế Thích vẫn muốn Trương Ba tiếp tục tồn tại nhưng Trương Ba đã thẳng thắn chỉ ra sai lầm của Đế Thích: “Có những cái sai không thể sửa được. Chắp vá gượng ép chỉ càng làm sai thêm. Chỉ có cách là đừng bao giờ sai nữa, hoặc phải bù bằng một việc đúng khác”.

Ông cũng khuyên nhủ Đế Thích phải làm cho bằng được việc đúng, đó chính là làm cho cu Tị được sống lại. Những suy nghĩ tốt đẹp của Trương Ba và đức hi sinh cao thượng của ông cuối cùng cũng thay đổi được tư duy của Đế Thích. Cu Tị được sống còn Trương Ba trở về với chính mình chứ không còn là “cái vật quái gở mang tên hồn Trương Ba, da hàng thịt nữa”.

Hồn Trương Ba nhập vào cảnh vật quen thuộc trong gia đình và gắn bó trong trái tim những người yêu thương ông. Trương Ba đã phục sinh linh hồn mình trong trái tim của những người yêu thương. Linh hồn ông mãi mãi bất tử trong màu xanh cây vườn và bất tử trong những người yêu mến ông.

Con người tồn tại gồm phần con và phần người. Phần con thuộc về bản năng. Phần người thuộc về nhân cách, sự cao thượng đẹp đẽ của tâm hồn. Phần con và phần người đã tạo ra con người đúng nghĩa. Ở đây hai hình tượng hồn và xác cũng là ẩn dụ cho phần con và phần người. Một bên đại diện cho những gì đẹp đẽ, thanh cao; một bên đại diện cho sự thô tục, thô phàm.

Tác giả Lưu Quang Vũ nhấn mạnh không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thân xác phàm tục. Con người chỉ thực sự hạnh phúc khi được sống là chính mình, được hoà hợp xác và hồn, trong và ngoài, nội dung và hình thức trong một thể thống nhất toàn vẹn chứ không phải là cuộc sống chắp vá, bất nhất: “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”.

Muốn sống đúng là chính mình thì mỗi chúng ta cần phải biết hài hòa giữa việc chăm lo cho linh hồn cũng như biết quý trọng và chăm sóc cho những nhu cầu thiết yếu của thể xác. Thông qua đó Lưu Quang Vũ cũng góp phần phê phán hai hạng người: một loại chỉ biết trau chuốt vẻ ngoài và chạy theo những ham muốn vật chất mà không chăm lo cho đời sống tâm hồn. Loại khác thì luôn coi thường những giá trị vật chất, bỏ bê sự chăm sóc bản thân chỉ khư khư giữ cho linh hồn được cao đẹp.

Thông qua màn đối thoại giữa hai nhân vật Trương Ba và Đế Thích trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Lưu Quang Vũ nêu cao tư tưởng phải sống là chính mình đó mới chính là hạnh phúc thật sự của con người. Bởi vậy trong cuộc sống chúng ta phải biết đấu tranh với sự dung tục tầm thường và chiến thắng nghịch cảnh để hoàn thiện nhân cách của bản thân.

Có như vậy chúng ta mới được là mình – được là chính mình toàn vẹn. Làm nên thành công của đoạn trích nói riêng và tác phẩm nói chung, Lưu Quang Vũ đã sử dụng một số thủ pháp nghệ thuật: Sáng tạo lại cốt truyện dân gian. Nghệ thuật dựng cảnh, dựng đối thoại, độc thoại nội tâm. Hành động của nhân vật phù hợp với hoàn cảnh, tính cách, góp phần phát triển tình huống truyện. Có chiều sâu triết lý khách quan.

Số 12: Cảm nhận nhân vật Trương ba

Lưu Quang Vũ được đánh giá là tài năng nổi bật của văn học Việt Nam thế kỉ trước. Ông đã để lại nhiều tác phẩm đặc sắc, có ý nghĩa nhân sinh đến tận sau này. Trong đó, tác phẩm “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” được đánh giá cao về cả giá trị nội dung lẫn nghệ thuật. Phân tích nhân vật Trương Ba trong đoạn trích cảnh 7 của vở kịch, ta sẽ hiểu rõ hơn bi kịch của nhân vật Trương Ba khi phải sống trong thân xác của một kẻ khác.

Trong văn đàn văn học Việt Nam, cái tên Lưu Quang Vũ đã không còn xa lạ. Ông nổi tiếng với các tác phẩm truyện, thơ và nổi bật nhất là các tác phẩm kịch. Kịch Lưu Quang Vũ không chỉ được trau chuốt từng chi tiết mà còn chứa đựng nhiều triết lí nhân sinh về cuộc đời và con người.

Trong các vở kịch của Lưu Quang Vũ, đáng chú ý nhất là vở “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”. Bằng nghệ thuật xây dựng nội tâm độc đáo, cảnh VII, đoạn cuối vở kịch đem đến cho người đọc nhiều vấn đề tư tưởng sâu sắc qua nhân vật Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt. Vở kịch xoay quanh cuộc đời của nhân vật Trương Ba, vốn là một ông lão gần sáu mươi, thích trồng vườn, yêu cái đẹp.

Ông có một tâm hồn thanh nhã, giỏi đánh cờ, là bạn cờ của Đế Thích. Vì sự tắc trách của Nam Tào, Bắc Đẩu do gạch nhầm tên mà Trương Ba đã chết oan. Theo lời khuyên của “tiên cờ” Đế Thích, Nam Tào, Bắc Đẩu “sửa sai” bằng cách cho hồn Trương Ba được tiếp tục sống trong thân xác của anh hàng thịt mới chết gần nhà.

Ngỡ tưởng có thể sửa được lỗi sai ấy nhưng ai ngờ rằng quyết định này lại đẩy Trương Ba vào bi kịch mới khi linh hồn mình phải trú nhờ vào người khác. Trương Ba vì phải sống tạm bợ, lệ thuộc nên dần bị xác hàng thịt làm mất đi bản chất tốt đẹp vốn có của mình. Sự thay đổi ấy khiến Trương Ba dằn vặt, đau khổ và quyết định chống lại bằng cách tìm cách tách ra khỏi xác hàng thịt. Qua những diễn biến tâm lý và các cuộc đối thoại của nhân vật, những nút thắt dần được gỡ bỏ, chứa đựng nhiều bài học sâu sắc về bản ngã, nhân sinh.

Đoạn trích cảnh 7 của “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là phân đoạn đặc sắc nhất của tác phẩm. Tại đây, những chuyển biến tâm lý và nhân cách của nhân vật Trương Ba được bộc lộ một cách rõ ràng nhất.

Cuộc chiến đấu lớn nhất của cuộc đời mỗi người là phải tự chiến đấu với chính bản thân mình. Dù hồn Trương Ba là một linh hồn riêng, thế nhưng thời gian sống trong xác hàng thịt sẽ không khỏi có những liên kết. Chính vì vậy, hồn Trương Ba đã dần thay đổi, nhiều khi suýt bị da hàng thịt điều khiển. Vậy nên, Lưu Quang Vũ đã xây dựng Trương Ba đấu tranh với chính mình trước tiên.

Trước hết, Trương Ba khẳng định mình vẫn là mình, “trong sạch, thẳng thắn”, vẫn “nguyên vẹn” không hề thay đổi. Ông cho rằng xác thịt chỉ là cái bề ngoài, “đui mù” và “không có ý nghĩa gì hết”. Nó sẽ không thể nào có tư tưởng, suy nghĩ, hoặc giả chăng nếu có thì sẽ là những suy nghĩ thấp kém, tầm thường mà thôi. Tuy nhiên lúc này, từ sự quả quyết, đanh thép, hồn Trương Ba lại dần dần đuối lí, “bịt tai lại”, tuyệt vọng tột cùng.

Trong khi đó, xác hàng thịt lại dùng những lí lẽ rất thực tế để lấn át hồn của Trương Ba. Anh ta cho rằng hồn không thể nào tự làm mọi việc, tất cả hoạt động đều phải nương nhờ thân xác mà thành. Anh ta không còn thái độ cợt nhả, giễu nại nữa mà mạnh mẽ hơn và cuối cùng chiến thắng được phần hồn. Có thể thấy, cuộc chiến giữa nhân cách và dục vọng, giữa phần con và phần người rất mong manh. Nếu không tin tưởng vào bản thân thì sẽ bị cái tầm thường lấn át đi khát vọng cao đẹp.

Sau khi chịu thua xác hàng thịt, hồn Trương Ba vẫn cố nương niềm tin vào những người thân yêu. Ông quả quyết bản thân vẫn là mình thuở trước, trong sạch và thanh cao. Thế nhưng trái ngược với sự chờ đợi, những người thân lại thấy Trương Ba đã thay đổi, đã không còn là người hiền hậu, “nguyên vẹn như xưa” nữa.

Trước hết, người vợ, người thân thuộc nhất với Trương Ba đau đớn, khóc lóc. Bà nhận ra Trương Ba đã không còn như trước mà đã đổi khác, “ông đâu còn là ông”, câu nói như đâm vào tim của Trương Ba. Cháu gái ông thì xua đuổi, cho rằng ông mình đã chết. Người ngồi trước mặt chỉ là một người bán hàng thịt vụng về, thô lỗ, phũ phàng mà thôi. Người con dâu thì thấu hiểu hơn, nhưng cũng nhận ra ông không còn là người cha hiền hậu như xưa nữa.

Từng người, từng người một, dù vị thế gia đình khác nhau, nhưng đều chung một nhận định về Trương Ba của hiện tại. Để rồi ông nhận ra rằng, bản thân quả đã thay đổi, đã bị phần xác lấn át đi những điều tốt đẹp của mình. Đến đây, mâu thuẫn được đẩy lên đỉnh điểm, đòi hỏi phải có cách giải quyết thỏa đáng nhất.

Đến đây, hồ  Trương Ba đã vỡ lẽ và hiểu ra mọi chuyện. Ông đã giác ngộ ra rằng, con người sống cần phải có sự hoà hợp giữa linh hồn lẫn thể xác. Bản thân phải được là chính mình và sống một cuộc sống theo ý mình, như vậy mới là một cuộc sống có ý nghĩa. Ông khẳng định với Đế Thích: “không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”.

Với Trương Ba, lúc này nếu như sống không được là mình, phải tạm bợ thì không còn ý nghĩa gì nữa. Sự sửa sai của quan trên chỉ là chắp vá, tạm bợ, bởi “ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết”. Chỉ có Trương Ba, người phải sống nửa vời, mới thấu hiểu cái đau đớn ấy. “Không thể sống với bất cứ giá nào được. Có những cái giá quá đắt, không thể trả được tâm hồn tôi lại trở lại thanh thản, trong sáng như xưa”. Với ông, sự sống có nghĩa lý gì nếu như bản thân chai sạn, đổi khác, không còn là chính mình. Câu nói quả quyết ấy của Trương Ba như một lời khẳng định chắc chắn, và chúng ta có thể mường tượng ra tương lai, quyết định của nhân vật.

Quả đúng như vậy, để giữ cho tâm hồn trong sạch, Trương Ba đã đưa ra quyết định rất táo bạo: trả lại thân xác cho anh hàng thịt, còn mình thì “chết hẳn”. Ông cũng không chấp nhận nhập vào thân xác của cu Tí hay bất cứ ai nữa. Sự lựa chọn ấy tuy thật đau đớn nhưng lại là lựa chọn rất đúng đắn. Cái chết ư, ai mà không sợ. Nhưng sống mà nửa vời, lạc lối thì còn đáng sợ hơn cái chết.

Quyết định này của Trương Ba còn có ý nghĩa rất lớn về quan niệm bản ngã, nhân sinh. Nếu đã sống, thì phải sống là chính mình, không vì những dục vọng tầm thường mà đánh mất nhân cách trong sạch vốn có. Đừng vì tiếc sự sống mà sống một cuộc đời tạm bợ, gian dối bản thân và lừa dối mọi người. Sống một cuộc sống trọn vẹn, thì dù khi ra đi, chúng ta vẫn có thể ở bên người thân và được những người thân yêu nhớ mãi, lưu giữ lại ở trong tim họ những kỉ niệm tuyệt vời nhất.

Với nghệ thuật độc đáo, sử dụng đối thoại chân thực, “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” đã khắc họa thành công nhân vật Trương Ba với những nét đẹp đáng trân trọng. Đồng thời thông  qua việc phân tích nhân vật Trương Ba, chúng ta sẽ hiểu hơn về cuộc sống và quan niệm nhân sinh sâu sắc.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Số 13: Phân tích nhân vật hồn Trương ba

Kịch là một loại hình nghệ thuật sân khấu phát triển mạnh mẽ ở nước ta từ thế kỉ XX. Đã có rất nhiều nhà soạn kịch và nhiều vở kịch thành công được ra đời vào thời kì này. Và cái tên Lưu Quang Vũ đã không còn xa lạ đối với ai yêu kịch, vở kịch “Hồn Trương Ba da hàng thịt” lại càng không thể là một cái tên mới.

Là một nhà soạn kịch, nhà thơ hiện đại Việt Nam, các tác phẩm của ông đã để lại dấu ấn đáng kể trong lòng khán giả. Gần 50 vở kịch của ông luôn được khán giả ủng hộ bởi tính chân thực và nhân văn của nó. Tác phẩm Hồn Trương Ba da hàng thịt được lấy từ cốt truyện dân gian. Nhưng không vì thế mà nó trở nên nhàm chán. Cái tài của tác giả đó chính là ông đã sáng tạo ra tình huống trớ trêu, nỗi đau khổ dày vò Trương Ba khi phải sống trong xác anh hàng thịt. Và cuối cùng đi đến một cái kết đầy tính nhân văn: Trương Ba được trở về với con người thật của mình.

Tác phẩm được ra đời vào những năm 80 của thế kỷ XX. Đây là thời kỳ đất nước ta đang trong công cuộc đổi mới, nhằm giải phóng sức lao động, phát huy sức sáng tạo của nhân dân trong đó có lực lượng cầm bút. Số phận con người, vấn đề cá nhân được khai thác mạnh. Những vấn đề nóng bỏng, chống tiêu cực đã trở thành cảm hứng cho nhiều nhà văn. Và Lưu Quang Vũ cũng không ngoại lệ. Với mục đích phê phán những tiêu cực lúc bấy giờ, ông đã viết vở kịch này.

Những tiêu cực ấy được thể hiện rất rõ qua những xung đột trong đoạn trích. Theo ông, chạy theo những ham muốn tầm thường về vật chất, chỉ muốn hưởng thụ trở thành phàm phu thô thiển. Ai cũng biết tâm hồn là quí, đời sống tinh thần là trọng nhưng không quan tâm đến đời sống vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn thì chỉ là biểu hiện của chủ nghĩa duy tâm.

Tình trạng con người phải sống giả, không dám được như bản thân đó là nguy cơ đẩy con người đến chỗ tha hóa do danh và lợi. Nếu sống vay mượn chắp vá, không hài hòa giữa tâm hồn, nhân cách và nhu cầu vật chất thì con người chỉ gặp bi kịch mà thôi. Cuộc sống của con người thực sự có hạnh phúc có giá trị khi được sống là chính mình. Đó là tất cả những gì mà tác giả muốn truyền đạt đến người đọc, người nghe, người xem.

Ngay từ nhan đề, ta đã có thể thấy được sự khập khiễng, mâu thuẫn. “Hồn” là phần tinh thần, là nội dung bên trong, là phần lí trí, tình cảm con người. Ở đây hồn Trương Ba là một người có lối sống thanh cao, nhân hậu, luôn đấu tranh với hoàn cảnh để được trở về với cuộc sống nguyên vẹn trong sạch thẳng thắn. “Xác” là phần vật chất, là hình thức bên ngoài.

Trong vở kịch, xác anh Đồ tể mà hồn Trương Ba buộc phải trú ngụ. Từ nhan đề, tác giả đã gợi ra được sự vênh lệch, khấp khểnh giữa bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo, một mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức, giữa vật chất – tinh thần, lí trí – bản năng, con người – hoàn cảnh, thanh cao – phàm tục.

Qua cuộc đối thoại giữa hồn và xác, hồn Trương Ba đã bày tỏ sự chán ghét với cái xác mình nương nhờ, khinh bỉ hoàn cảnh mình đang sinh sống, khát khao sống nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn. Nhưng đối lập với hồn, xác bị ảnh hưởng bởi những dung tục tầm thường, đại diện cho kiểu người vừa chú trọng vật chất, bản năng, vừa là kiểu nhân vật đại diện cho nhiều người trong xã hội, quan tâm đến lợi ích của nhiều người đòi hỏi sự hài hòa giữa vật chất và tinh thần.

Bi kịch của hồn là nhận ra một con người cần phải hài hòa cả về vật chất, tinh thần, nhận ra mình đã bị tha hóa. Tiếp theo trong các cuộc đối thoại với người thân, hồn bị người thân xa cách, nghi ngờ. Triết lý của vở kịch được thể hiện rõ qua cuộc đối thoại của Trương Ba với Đế Thích.

Trương Ba bày tỏ khao khát được sống với chính mình, không nhờ vả, không giả dối, ông quyết định tìm đến cái chết chứ không chấp nhận nhập vào xác cu Tị. Kết của vở kịch có ý nghĩa triết lý sâu sắc, đó là sự gieo mầm cho những gì nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn, là sự sống trong tâm hồn mỗi người. Trương Ba chính là tấm gương về lòng nhân hậu, thanh cao.

Số 14: Cảm nhận nhân vật hồn Trương ba

Trương Ba vốn là một người làm vườn, hiền lành lương thiện, có đời sống thanh cao nhã nhặn, khéo léo, lại có tài chơi cờ, nên được người thân con cháu, và cả những người trong làng rất mực quý trọng. Không chỉ vậy khi nghe đến tài chơi cờ của ông, Đế Thích vốn là một vị tiên trên trời cũng hạ cố tới kết bạn và thường xuyên đấu cờ với Trương Ba.

Những tưởng cuộc sống của một người có tâm hồn thanh tao, lương thiện ấy sẽ gặp nhiều may mắn, tốt đẹp, thì một bi kịch không ai ngờ đã xảy đến. Chỉ vì sự sơ suất của Nam Tào, Bắc Đẩu – hai vị quan thiên đình phụ trách sổ sinh tử, mà Trương Ba bị gạch tên khỏi sổ sinh, phải chịu cái chết bất đắc kỳ tử, đầy oan khuất, để lại cho những người thân nhiều nỗi tiếc thương sâu sắc.

Ngay lúc ấy Đế Thích lại có việc đi vắng, hơn một tháng sau khi ông trở về thì mới hay tin, nhưng chuyện đã khó có thể vãn hồi. Vì tiếc thương một người bạn chơi cờ giỏi, Đế Thích đã thương lượng với Nam Tào, Bắc Đẩu sửa sai bằng cách cho Trương Ba sống lại trong xác của anh hàng thịt mới chết trong xóm, những tưởng mọi chuyện đã được vãn hồi, thế nhưng đây mới là lúc bi kịch bắt đầu. Khi mà hồn và xác là hai thể tách biệt, không tương thích với nhau, không chỉ khiến bản thân Trương Ba đau khổ, mà cả những người thân xung quanh ông cũng phải gánh chịu nhiều nỗi đau.

Sau khi được sống lại, diễn biến câu chuyện không đi theo hướng mọi người lại sống hạnh phúc bên nhau, hay theo như cách giải quyết của cốt truyện dân gian ấy là quan phán cho Trương Ba ban ngày ở bên nhà anh hàng thịt, còn ban đêm thì về nhà mình. Trái lại Lưu Quang Vũ tập trung và khắc họa nội tâm nhân vật khi được sống một cuộc đời mới, những diễn biến tâm trạng của một người đàn ông thanh cao trong một cái xác thịt đui mù.

Bi kịch thứ hai nghiêm trọng hơn cả bi kịch tha hóa ấy chính là bi kịch Trương Ba bị người thân chối bỏ. Còn gì đau đớn hơn, khi người ta sống lại với một mong muốn là được nối tiếp những hạnh phúc còn dở dang với gia đình, thì ở đây dường như sự sống lại kỳ dị của Trương Ba đã không chỉ đem lại đau khổ cho chính bản thân ông mà còn là sự dằn vặt đối với chính những người thân xung quanh ông.

Người vợ kết tóc vốn yêu thương và thấu hiểu ông nhất, thế nhưng nay vì chán chường với cảnh chồng thay đổi, vì cảnh chồng mình vốn thanh cao nhã nhặn nhưng lại mập mờ với người đàn bà khác, còn cả việc gia đình trở nên tan đàn xẻ nghé khi đứa con trai muốn bán cả khu vườn đi để hành nghề bán thịt. Vợ Trương Ba chính vì những lẽ ấy đã quyết định dứt áo ra đi để lòng được thanh thản, để không còn phải thấy cảnh trái ngang ấy nữa.

Đoạn kết của vở kịch ta lại thấy một Trương Ba mạnh mẽ và cố gắng bảo vệ lấy cái tâm hồn cao khiết thánh thiện của mình, cũng như để giải thoát cho tất cả mọi người khỏi cái bi kịch khởi nguồn từ ông. Câu nói “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”, chính là sự thức tỉnh, ý thức sâu sắc của Trương Ba về việc con người ta không thể trong ngoài bất nhất, mọi thứ khác xa nhau khi mà cố chắp vá lại chỉ trở thành những sự gán ghép nực cười và vô lý, trở thành những nỗi đau, những bi kịch mà không ai có thể tưởng tượng được.

Con người ta chỉ thực sự sống là chính mình khi có sự thống nhất biện chứng giữa thể xác và tâm hồn, và hơn hết là cái ý chí tinh thần phải khống chế và điều khiển được cái xác thịt, để giữ được một phẩm giá tốt đẹp, chứ không phải là buông thả chiều theo những mong muốn tầm thường của thể xác, rồi trở nên đổ đốn, hư hỏng. Một chi tiết đắt giá khác của của vở kịch thể hiện được vẻ đẹp phẩm giá của hồn Trương Ba ấy là việc Đế Thích gợi ý cho hồn Trương Ba nhập vào xác của cu Tị, để sống một cuộc đời mới.

Quả thực rằng việc được sống tiếp, được tận hưởng hạnh phúc nhân gian hay là việc chết hẳn đối với Trương Ba cũng là một lựa chọn vô cùng khó khăn. Tuy nhiên Trương Ba đã nhất quyết từ chối, đồng thời cầu xin cho cu Tị được sống lại, còn mình thì chết hẳn, bởi lẽ bản thân ông thừa hiểu rằng mình không thể lại tái diễn bi kịch thêm một lần nào nữa, không thể dẫm vào vết xe đổ như với cái xác của anh hàng thịt nữa.

Chính vì vậy thà chết hẳn để bảo toàn được tâm hồn thánh khiết, cao đẹp của mình, đồng thời giành lấy một cơ hội sống cho cu Tị mới là lựa chọn tốt nhất. Hành động ấy đã thể hiện được vẻ đẹp đạo đức, cao thượng, và khao khát được hoàn thiện nhân cách của con người từ bao đời nay. Tuy rằng Trương Ba rời đi, thế nhưng ông vẫn sống mãi trong tâm trí những người ở lại, với những ấn tượng đẹp đẽ, tâm hồn thanh sạch, bao dung của ông sẽ được con cháu hằng ghi nhớ, kính trọng.

Thông qua cuộc đời và những bi kịch của nhân vật Trương Ba trong vở kịch, Lưu Quang Vũ đã đem đến cho người đọc, người xem những triết lý nhân sinh, những bài học thật sâu sắc. Trong đó quan trọng nhất là khẳng định sự thống nhất biện chứng giữa hai phương diện là thể xác và tâm hồn, đồng thời cũng cổ vũ, giáo dục con người phải luôn luôn đấu tranh để hoàn thiện nhân cách, phẩm giá của bản thân, không thể sống với lối sống trong ngoài bất nhất. Điều đó không chỉ làm bản thân đau khổ vì không được sống đúng với bản thân và còn gây nhiều đau khổ cho người khác nữa.

Số 15: Phân tích nhân vật Trương ba

Lưu Quang Vũ là một trong những nhà soạn kịch tài năng bậc nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại. Trong suốt sự nghiệp sáng tác của mình, ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị, tiêu biểu nhất trong số đó có thể kể đến vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt. Thông qua câu chuyện về bi kịch của Trương Ba, tác giả Lưu Quang Vũ đã thể hiện được nhiều quan niệm nhân sinh sâu sắc về cuộc đời, con người.

“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” được sáng tác dựa trên một câu chuyện dân gian cổ, tuy nhiên nếu như truyện dân gian chỉ kết thúc ở chi tiết hồn Trương Ba trở về với xác của mình thì vở kịch của Lưu Quang Vũ lại được phát triển từ phần kết của câu chuyện đó để truyền tải những quan niệm nhân sinh sâu sắc.

Câu chuyện xoay quanh bi kịch của Trương Ba khi bị chết oan, để tiếp tục sống thì buộc ông phải sống trong thân xác của người hàng thịt. Điều đáng nói là xác người hàng thịt tuy chỉ là thể xác âm u đui mù nhưng lại có những nhu cầu riêng, tính cách riêng và có sức mạnh để thực hiện những nhu cầu của mình, từ khi sống trong thân xác của người hàng thịt, Trương Ba dần thay đổi trong mắt của mọi người.

Trương Ba phải sống nương nhờ vào xác của người hàng thịt, vốn là người làm vườn chăm chỉ, giàu tình yêu thương, một người trí thức am hiểu, sống có trách nhiệm nhưng khi khi sống trong xác người hàng thịt, Trương Ba đã bị cái xác chi phối, dần trở thành con người vụng về, thô tục với những ham muốn tầm thường, dần trở nên thô lỗ khi dùng bàn tay và sức mạnh của người hàng thịt để đánh anh con trai đến bật máu. Cũng từ khi sống trong thân xác của người hàng thịt, Trương Ba không còn quan tâm đến hàng xóm láng giềng.

Những thay đổi của Trương Ba đã khiến cho người thân thất vọng, bản thân Trương Ba cũng nhận thấy sự đổi khác của mình nhưng lại không thể kiểm soát được thể xác tưởng chừng âm u đui mù. Trương Ba hoàn toàn bất lực trong việc kiểm soát hành động và những suy nghĩ không đúng đắn của bản thân, dù cố gắng giải quyết nhưng ông vẫn đau khổ vì không thể phủ nhận rằng mình đang dần đánh mất chính mình. Câu nói của Trương Ba với xác người hàng thịt trong sự tuyệt vọng đã thể hiện nỗi đau khổ, bất lực đến cùng cực của ông “Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không phải của ta ạ, mày đã tìm được đủ mọi cách để lấn át ta”.

Không chỉ đau khổ với bi kịch không được sống là chính mình, sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo mà Trương Ba còn phải đối mặt với bi kịch bị từ chối. Trước những sự thay đổi của Trương Ba, những người thân và hàng xóm láng giềng đều không sao hiểu được, càng yêu quý, kính trọng con người trước kia của ông bao nhiêu thì họ càng không thể chấp nhận con người hiện tại của Trương Ba.

Người vợ vì hờn ghen với mối quan hệ không rõ ràng giữa Trương ba và vợ người hàng thịt mà muốn bỏ đi. Cháu gái khóc lóc và kiên quyết không chịu thừa nhận Trương ba của hiện tại là người ông hiền từ, giàu yêu thương trước đây. Chị con dâu, người thương và hiểu Trương ba nhất cũng không giấu nổi sự thất vọng khi thấy bố ngày càng đổi khác “ mỗi ngày…một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi”.

Chính bản thân của Trương ba cũng không thể chấp nhận được sự thay đổi của bản thân, để chấm dứt bi kịch sống không phải là mình, bảo vệ những giá trị tốt đẹp của bản thân, Trương Ba đã quyết định lựa chọn cái chết để trả lại xác người hàng thịt cho người hàng thịt, để bản thân được sống trọn vẹn , thống nhất.

Thông qua nhân vật Trương ba cùng bi kịch sống bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo, tác giả Lưu Quang Vũ đã thể hiện sự trăn trở về mối quan hệ giữa thể xác và tâm hồn, giữa nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Để sống hạnh phúc, con người cần dung hòa được các nhu cầu ấy.

Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ
Bài Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ

Tổng kết

Trên đây là tổng hợp đầy đủ Top 15 mẫu phân tích nhân vật hồn Trương ba chi tiết nhất đến các bạn học sinh chuẩn bị cho các kì thi. Top 10 Tìm Kiếm hy vọng đã mang đến bài viết bổ ích, giúp cũng cố kiến thức cho các bạn học sinh lớp 12.

0/5 (0 Reviews)
Chúng tôi tạo ra Top10timkiem.vn nhằm mục đích cung cấp cho người đọc những thông tin, liệt kê một cách chi tiết nhất về mọi lĩnh vực trong cuộc sống.